Ibiyobyabwenge
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Ibiyobyabwenge
Lesson 1 of 4
25 min
Umuhinzi ashobora kubika imyaka myinshi mu kigega, akizera ko azarya igihe kirekire. Ariko iyo imungu zinjiyemo, zirya buhoro buhoro, zituje, kugeza ubwo afungura ikigega agasanga ari umukungugu. Uyu mwandiko ugereranya ibiyobyabwenge n'izo mungu. Uziga uko umwandiko usobanura wubakwa, n'amagambo ahuza impamvu n'ingaruka.
Niba wowe cyangwa uwo uzi akeneye ubufasha ku biyobyabwenge, vugana n'umuntu mukuru wizeye cyangwa ugane ikigo nderabuzima.
Umwandiko usobanura wanditswe na Ganzaa.
(1) Urubyiruko ni ikigega cy'igihugu: ni rwo rufite imbaraga, ubwenge n'igihe cy'ejo hazaza. Ibiyobyabwenge bimeze nk'imungu zinjira muri icyo kigega: ntibisenya ku mugaragaro, ahubwo birya buhoro buhoro, kugeza ubwo imbaraga z'igihugu zisigara ari umukungugu.
(2) Ibiyobyabwenge ni ibintu byinjira mu mubiri bigahindura imikorere y'ubwonko, imyumvire n'imyitwarire y'umuntu, kandi bishobora gutuma umubiri ubishingiraho, ku buryo umuntu atakibasha kubireka. Muri byo harimo urumogi, kanyanga, heroyine na kokayine, ndetse n'inzoga z'inkorano zitemewe. Imiti yo kwa muganga na yo ihinduka ikiyobyabwenge iyo ikoreshejwe nabi, nta muganga wayitanze.
(3) Ingaruka za mbere zigera ku muntu ubwe. Ubwonko bw'umuntu bukomeza gukura kugeza mu myaka nka makumyabiri n'itanu; ni yo mpamvu ibiyobyabwenge byangiza cyane urubyiruko. Bitera kwibagirwa, kunanirwa kwiga, indwara zo mu mutwe n'impanuka. Byongeye kandi, abasangira inshinge mu kwitera ibiyobyabwenge bashobora kwandura virusi itera SIDA.
(4) Ingaruka ntizigarukira ku muntu umwe. Umuryango w'ukoresha ibiyobyabwenge urahangayika, amakimbirane akiyongera, umutungo ugashira kubera kubigura. Mu muryango mugari, ibiyobyabwenge bikunze guherekezwa n'urugomo n'ubujura. Bityo umutekano w'abaturage urahungabana.
(5) Ku rwego rw'igihugu, buri musore n'inkumi bataye amashuri cyangwa akazi kubera ibiyobyabwenge ni imbaraga igihugu gitakaza. Ibitaro bikoresha amafaranga menshi mu kuvura indwara bibikomokaho. Ni yo mpamvu ibiyobyabwenge bidindiza iterambere.
(6) U Rwanda rwashyizeho ingamba zo kubirwanya. Itegeko ryo mu 2018 riteganya ibyaha n'ibihano muri rusange rihana ubikoresha, ubitunda n'ubicuruza. Urwego rw'Igihugu Rushinzwe Igororamuco rufasha ababaswe na byo kubivamo no kwiga imyuga, nko mu kigo cy'Iwawa kiri ku kirwa cyo mu kiyaga cya Kivu. Ucyeka ko hari abacuruza ibiyobyabwenge ashobora kubimenyesha Urwego rw'Igihugu rw'Ubugenzacyaha (RIB) ku murongo utishyurwa wa 166.
(7) Nyamara ingamba z'ubuyobozi ntizihagije. Kwirinda bitangirira ku muntu: kumenya kuvuga «oya», guhitamo inshuti nziza, kwishora mu bikorwa bifite akamaro nka siporo n'ubuhanzi, no kuganira n'abantu bakuru igihe uhanganye n'ibibazo. Kandi uwabivuyemo akwiye kwakirwa, aho guhabwa akato.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| imungu | udukoko duto turya imyaka ibitswe, nk'ibigori n'ibishyimbo |
| ikiyobyabwenge | ikintu kinjira mu mubiri kigahindura imikorere y'ubwonko n'imyitwarire, kikaba gishobora kubatwa |
| kubatwa | kugera aho umubiri cyangwa ubwonko bidashobora gukora neza utabonye ikintu runaka |
| inzoga z'inkorano | inzoga zikorwa mu buryo butemewe, zitujuje ubuziranenge |
| igororamuco | gufasha umuntu kuva mu ngeso mbi no gusubira mu buzima busanzwe |
| gutunda | gutwara ibintu bitemewe uva ahantu ujya ahandi |
| kudindiza | gutuma ikintu kigenda buhoro cyangwa gisubira inyuma |
1. Kuki umwanditsi agereranya ibiyobyabwenge n'imungu?
2. Tanga inshoza y'ibiyobyabwenge nk'uko iri mu gika cya 2, n'ingero eshatu.
3. Kuki ibiyobyabwenge byangiza cyane urubyiruko kurusha abakuze?
4. Vuga ingaruka ebyiri ku muryango n'ebyiri ku gihugu.
5. Ni izihe ngamba u Rwanda rwafashe, ukurikije igika cya 6?
6. Gusesengura: Kuki umwanditsi avuga ko «ingamba z'ubuyobozi zidahagije»? Wemeranya na we?
Definition
Umwandiko usobanura ni umwandiko ugamije gusobanurira umusomyi ikintu, ikibazo cyangwa igitekerezo, utanga amakuru n'ingero mu buryo butondetse, nta nkuru y'ibihimbano urimo.
Amagambo ahuza ni amagambo cyangwa imvugo bihuza interuro n'ibika, bikagaragaza isano iri hagati y'ibitekerezo: impamvu, ingaruka, kongeraho, itandukaniro.
| Isano | Amagambo ahuza | Urugero mu mwandiko |
|---|---|---|
| Impamvu | kubera, kuko, bitewe na | «umutungo ugashira kubera kubigura» |
| Ingaruka | bityo, ni yo mpamvu, ku buryo | «Bityo umutekano w'abaturage urahungabana» |
| Kongeraho | byongeye kandi, ndetse, kandi | «Byongeye kandi, abasangira inshinge…» |
| Itandukaniro | nyamara, ariko, aho | «Nyamara ingamba z'ubuyobozi ntizihagije» |
Worked example
Urugero rwa 1: Gusesengura uruhererekane rw'impamvu n'ingaruka
Igika cya 5: «… buri musore n'inkumi bataye amashuri cyangwa akazi kubera ibiyobyabwenge ni imbaraga igihugu gitakaza… Ni yo mpamvu ibiyobyabwenge bidindiza iterambere.»
Icyitonderwa: mu mwandiko usobanura, ingaruka imwe ishobora kuba impamvu y'indi: ni urunigi. Amagambo ahuza ni yo agaragaza buri rugingo rw'urwo runigi.
Worked example
Urugero rwa 2: Guhuza interuro zitandukanye
Interuro zitandukanye: «Kamali yatangiye kunywa kanyanga. Yaretse ishuri. Umuryango we wagize ibibazo. Yagiye mu kigo cy'igororamuco. Uyu munsi ni umukanishi.»
Igika gihujwe: «Kamali yatangiye kunywa kanyanga, ku buryo yaje kureka ishuri. Byongeye kandi, umuryango we wagize ibibazo kubera imyitwarire ye. Nyamara yemeye kujya mu kigo cy'igororamuco, bityo uyu munsi ni umukanishi wizewe.»
Warning
Ukuri mbere ya byose: mu mwandiko usobanura, ntugakabye ingaruka cyangwa ngo uhimbe imibare kugira ngo utere ubwoba. Amakuru atari ukuri atuma abasomyi batakwizera.
Kandi irinde imvugo itera akato: vuga «umuntu wabaswe n'ibiyobyabwenge», si «ikirara» cyangwa «igisinzi».
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'umwandiko usobanura, uvuge n'ibice byawo.
Shaka mu mwandiko amagambo abiri agaragaza ingaruka n'abiri agaragaza impamvu.
Uzuza ijambo rihuza rikwiye: (a) «Yaretse ishuri ___ ibiyobyabwenge.» (b) «Yakoresheje inshinge z'abandi; ___ yanduye indwara.» (c) «Itegeko rirahana; ___ kwirinda bitangirira ku muntu.»
Kuki ingaruka z'ibiyobyabwenge zigaragazwa n'igishushanyo cy'inziga zigenda zaguka?
Andika igika cy'interuro esheshatu gisobanura ingaruka imwe y'ibiyobyabwenge ku myigire, ukoresheje nibura amagambo ahuza atatu atandukanye.
«Uwabaswe n'ibiyobyabwenge akwiye guhanwa gusa, ntakwiye gufashwa.» Jora iyi mvugo mu nteruro nka munani.
1. Umwandiko usobanura ugamije gusobanura ikintu, ikibazo cyangwa igitekerezo, utanga amakuru n'ingero mu buryo butondetse. Ibice: intangiriro, inshoza, igihimba, umusozo.
2. Ingaruka: «bityo», «ni yo mpamvu», «ku buryo». Impamvu: «kubera», «kuko».
3. (a) kubera; (b) bityo (cyangwa: ni yo mpamvu); (c) nyamara (cyangwa: ariko).
4. Kuko ingaruka zitangirira ku muntu, zikagera ku muryango, ku muryango mugari no ku gihugu, nk'uruziga rw'amazi rugenda rwaguka iyo ujugunye ibuye mu kiyaga.
5. Bisuzumwa hakurikijwe: ingaruka imwe isobanutse; amakuru y'ukuri; amagambo ahuza atatu akoreshejwe neza; igika gifite intangiriro n'umusozo.
6. Igisubizo cyiza: ibiyobyabwenge bitera kubatwa, ari byo uburwayi bukenera ubuvuzi; igororamuco (Iwawa) ryerekana ko gufasha bigarura abantu mu muryango; gucuruza no gutunda bihanwa n'itegeko, ariko uwabaswe akeneye no gufashwa; akato kongera ibyago byo gusubira inyuma.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Ibiyobyabwenge, imungu mu iterambere», igishushanyo cy'ingaruka (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Umurongo wa RIB wo kumenyesha ibyaha (166): rib.gov.rw.
