Imikino n'Imyidagaduro
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Imikino n'Imyidagaduro
Lesson 2 of 4
25 min
Soma iyi nteruro yo mu mwandiko «Umunsi w'imikino gakondo»: «Natekereje ko nzamutsinda vuba.» Ifite ibitekerezo bibiri: Hirwa yatekereje, kandi icyo yatekereje ni uko azatsinda. Buri gitekerezo gifite inshinga yacyo itondaguye: natekereje, nzamutsinda. Ibyo bice by'interuro byitwa inyangingo. Kumenya kuzitandukanya bigufasha gusoma imyandiko miremire, kwandika interuro zinoze no gusubiza ibibazo by'ikibonezamvugo mu kizamini.
Definition
Inyangingo ni igice cy'interuro gifite inshinga imwe itondaguye, hamwe n'amagambo ayishamikiyeho (ruhamwa, ibyuzuzo).
Interuro yoroheje igizwe n'inyangingo imwe. Interuro y'urusobe igizwe n'inyangingo zirenze imwe.
Inyangingo yihagije yumvikana yonyine: ntishamikiye ku yindi kandi nta yindi iyishamikiyeho.
Inyangingo ngaragirwa ni inyangingo nkuru ishamikiweho n'indi; yo ishobora kumvikana yonyine.
Inyangingo ngaragira ishamikiye ku yindi, ikayikorera nk'umugaragu ukorera shebuja: ntiyumvikana neza yonyine.
| Ubwoko | Urugero | Icyo kwitegereza |
|---|---|---|
| Yihagije (yonyine) | [Abasaza bashyize ikibaho hasi.] | inshinga imwe; interuro yoroheje |
| Yihagije (zifatanye) | [Abahungu basimbukaga urukiramende], naho [abakobwa bamashaga]. | zombi zumvikana zonyine; zihujwe na naho |
| Ngaragirwa + ngaragira | [Hirwa yatsinzwe] [kuko yihuse cyane]. | kuko yihuse cyane ntiyumvikana yonyine; isobanura impamvu |
1. Ngaragira y'icyuzuzo: yuzuza inshinga ya ngaragirwa, isubiza ikibazo «iki?». Itangizwa na ko: Ingabire yavuze [ko imikino gakondo itoza ubwenge].
2. Ngaragira isobanura izina: ni inshinga ifutura izina, ikarisobanura: Umukinnyi [ukoze ku giti] ava mu irushanwa. Ntiyatangijwe n'ijambo rihuza: indanganshinga yayo (u-) ihuye n'izina isobanura (umukinnyi).
3. Ngaragira nziguro: ikora nk'icyuzuzo nziguro (igihe, impamvu, intego, ingingo, ikinyuranyo). Itangizwa n'ijambo rihuza:
| Ijambo rihuza | Icyo isobanura | Urugero |
|---|---|---|
| iyo, igihe, ubwo, mbere y'uko | igihe | [Iyo izuba rirenze], abakinnyi barataha. |
| kuko, kubera ko | impamvu | Yatsinzwe [kuko yihuse]. |
| kugira ngo | intego | Yitoje buri munsi [kugira ngo atsinde]. |
| niba, iyo | ingingo (icyo bisaba) | [Niba ushaka gutsinda], itoze. |
| nubwo | ikinyuranyo | [Nubwo yatsinzwe], yarishimye. |
Inyangingo yihagije zo zihuzwa n'amagambo ahuza ibintu bingana: kandi, ariko, naho, maze, cyangwa, ahubwo, cyangwa n'akabago n'akitso (;).
Worked example
Urugero rwa 1: «Umusaza wantsinze yambwiye ko nzagaruka.»
Worked example
Urugero rwa 2: «Nubwo imvura yagwaga, abanyeshuri bakomeje gukina igisoro, maze abasaza barabashimira.»
Warning
Amakosa akunze kugaragara
Practice
Imyitozo
Tandukanya inyangingo ngaragirwa n'inyangingo ngaragira.
Bara inyangingo ziri muri izi nteruro: (a) «Abana bakina igisoro.» (b) «Abana bakina igisoro, abakuru barareba.» (c) «Abana bakina igisoro kugira ngo bamenye kubara.»
Erekana ngaragira, uvuge n'ubwoko bwayo: (a) «Ingabire yizera ko imikino gakondo izakomeza.» (b) «Umukobwa wasimbutse hejuru yahawe igihembo.» (c) «Twarekeye aho gukina kuko bwari bwije.»
Huza izi nyangingo ebyiri ukoresheje ijambo rihuza rikwiye, maze uvuge ubwoko bw'interuro ubonye: «Hirwa yatsinzwe.» / «Hirwa yarishimye.»
Sesengura iyi nteruro mu nyangingo zayo: «Iyo abakinnyi barangije, barasuhuzanya kandi bagashimira umusifuzi wabayoboye.»
Andika interuro y'urusobe ifite inyangingo eshatu zivuga umukino ukunda: imwe ngaragirwa, ngaragira y'intego n'indi isobanura izina.
1. Ngaragirwa ni inyangingo nkuru ishobora kumvikana yonyine, kandi ishamikiweho n'indi. Ngaragira ishamikiye kuri ngaragirwa, ntiyumvikana neza yonyine.
2. (a) 1 (bakina); (b) 2 (bakina, barareba); (c) 2 (bakina, bamenye; kubara ni imbundo).
3. (a) «ko imikino gakondo izakomeza»: ngaragira y'icyuzuzo. (b) «wasimbutse hejuru»: ngaragira isobanura izina (umukobwa). (c) «kuko bwari bwije»: ngaragira nziguro y'impamvu.
4. «Nubwo Hirwa yatsinzwe, yarishimye.» Ni interuro y'urusobe ifite ngaragira nziguro y'ikinyuranyo na ngaragirwa. (Cyangwa: «Hirwa yatsinzwe, ariko yarishimye»: inyangingo ebyiri yihagije.)
5. Inshinga: barangije, barasuhuzanya, bagashimira, wabayoboye → 4. [Iyo abakinnyi barangije]: ngaragira nziguro y'igihe. [barasuhuzanya]: ngaragirwa. [kandi bagashimira umusifuzi]: ifatanye na yo na kandi, nayo ishamikiweho na ngaragira y'igihe. [wabayoboye]: ngaragira isobanura izina (umusifuzi).
6. Urugero: «Umukinnyi witoza buri munsi akina igisoro kugira ngo atsinde abasaza.» Ngaragirwa: «Umukinnyi … akina igisoro»; isobanura izina: «witoza buri munsi»; intego: «kugira ngo atsinde abasaza».
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Inshoza, imbonerahamwe, igishushanyo cy'isesengura ry'interuro (SVG), ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
