Umuco w'Amahoro
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Umuco w'Amahoro
Lesson 1 of 4
25 min
Buri mwaka, guhera ku itariki ya 7 Mata, Abanyarwanda binjira mu bihe byo kwibuka Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994. Abato benshi bibaza ikibazo gikomeye: byashobotse bite? Uyu mwandiko ugerageza gusubiza icyo kibazo: jenoside ntiyaduka mu ijoro rimwe; itegurwa igihe kirekire, intambwe ku yindi. Kumenya izo ntambwe ni yo ntwaro ya mbere yo kuyikumira.
Iri somo rivuga amateka ababaje. Niba wumva bikuremereye, vugana na mwarimu cyangwa umujyanama w'ishuri.
Ijambo ryanditswe na Ganzaa, nk'iryavugiwe mu ihuriro ry'ubumwe n'ubwiyunge ry'ishuri. Mwarimu Mukamana ni umuntu wo gutekerezwa; amateka avugwamo ni ukuri.
(1) Banyeshuri, uyu munsi sinje kubabwira gusa ibyabaye mu 1994. Ndashaka kubereka uko byateguwe. Jenoside ntipfa kwaduka nk'inkuba. Imeze nk'inzu yubakwa: urufatiro rushyirwaho mbere, inkuta zikazamuka buhoro buhoro, kugeza ubwo igisenge gishyirwaho. Iyo urebye inzu irangiye, uribagirwa ko yatangiye ari ibuye rimwe.
(2) Ibuye rya mbere ryashyizweho mu gihe cy'ubukoroni. Abahutu, Abatutsi n'Abatwa bari ibyiciro by'imibereho mu muryango umwe, bavuga ururimi rumwe, basangiye umuco n'igihugu. Ubutegetsi bw'abakoloni bwakwirakwije inyigisho z'ibinyoma zavugaga ko bamwe ari abanyamahanga, maze mu 1933–1934 bushyira ubwoko mu ndangamuntu. Ibyari ibyiciro bihinduka imipaka idasibangana.
(3) Nyuma y'ubwigenge, Abatutsi bakorewe ivangura n'ubwicanyi bwo mu bihe binyuranye, guhera mu 1959; benshi bahungira mu mahanga. Ivangura ryageze no mu mashuri no mu kazi: amahirwe y'umuntu yagenwaga n'icyo indangamuntu ye yanditseho.
(4) Hagati ya 1990 na 1994, imyiteguro yariyongereye. Ibinyamakuru na radiyo by'urwango, nka Kangura na RTLM, byitaga Abatutsi «inyenzi», bigamije kubambura ubumuntu mu mitwe y'ababumva. Imitwe y'urubyiruko nk'Interahamwe yaratojwe, intwaro zirakwirakwizwa, hakorwa n'intonde z'abazicwa. Ubwicanyi bwakorewe Abatutsi mu bice bimwe by'igihugu muri iyo myaka bwari ibimenyetso by'ibyari bigiye kuza.
(5) Ku itariki ya 7 Mata 1994 ni bwo Jenoside yakorewe Abatutsi yatangiye, imara iminsi ijana. Leta y'u Rwanda ibara ko abayizize barenga miliyoni. Umuryango mpuzamahanga ntiwatabaye. Jenoside yahagaritswe n'ingabo za FPR-Inkotanyi muri Nyakanga 1994.
(6) Ibyakurikiyeho na byo ni isomo. Inkiko Gacaca zaburanishije imanza nyinshi z'abakoze jenoside, igihugu gishyiraho amategeko ahana ingengabitekerezo ya jenoside n'ihakana ryayo, kandi gahunda zo kwibuka n'iz'ubumwe zirakomeza. Kuko intambwe ya nyuma ya jenoside ni uguhakana: abayikoze n'ababashyigikiye bagerageza kuvuga ko itabaye, cyangwa ko yari intambara isanzwe.
(7) None se mwebwe mwakora iki? Mumenye kubona ibuye rya mbere. Urwenya rusuzugura itsinda ry'abantu, ibihuha bitera ubwoba, amagambo ahamagarira urwango ku mbuga nkoranyambaga: ibyo byose ni amabuye. Ntimukayahe umwanya. Mubyamagane, mubimenyeshe ababishinzwe, kandi mwige amateka y'ukuri. Inzu y'urwango ntiyubakwa n'umuntu umwe; n'iy'amahoro ntiyubakwa n'umwe.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| jenoside | icyaha cyo kurimbura nkana, cyose cyangwa igice cyacyo, itsinda ry'abantu kubera abo ari bo |
| kwaduka | kuvuka cyangwa kubaho mu buryo butunguranye |
| indangamuntu | urupapuro cyangwa ikarita igaragaza umwirondoro w'umuntu |
| ivangura | gufata abantu mu buryo butandukanye bitewe n'itsinda barimo, bamwe bakimwa uburenganzira |
| ingengabitekerezo ya jenoside | ibitekerezo n'imvugo bigamije gutegura, gushyigikira cyangwa gusobanura jenoside |
| guhakana | kuvuga ko ikintu cyabayeho kitabayeho, cyangwa kugipfobya |
| ibihuha | amakuru adafite gihamya akwirakwizwa mu bantu |
1. Mwarimu Mukamana agereranya jenoside n'iki? Kuki iryo gereranya rikwiye?
2. Ni iki ubutegetsi bw'abakoloni bwakoze mu 1933–1934? Byagize izihe ngaruka?
3. Ni gute itangazamakuru ry'urwango ryakoreshejwe hagati ya 1990 na 1994?
4. Jenoside yakorewe Abatutsi yatangiye ryari, imara igihe kingana iki, ihagarikwa na nde?
5. Kuki mwarimu avuga ko uguhakana ari «intambwe ya nyuma» ya jenoside?
6. Vuga ibikorwa bitatu urubyiruko rusabwa gukora mu gika cya 7.
7. Gusesengura: Sobanura interuro isoza umwandiko: «Inzu y'urwango ntiyubakwa n'umuntu umwe; n'iy'amahoro ntiyubakwa n'umwe.»
Definition
Jenoside ni icyaha gikorwa hagamijwe kurimbura, cyose cyangwa igice cyacyo, itsinda ry'abantu kubera ubwenegihugu bwabo, ubwoko bwabo cyangwa idini ryabo. Iri jambo ryahimbwe na Raphaël Lemkin mu 1944, kandi icyaha cyashyizwe mu Masezerano y'Umuryango w'Abibumbye yo ku itariki ya 9 Ukuboza 1948.
Gukumira jenoside ni ukubona no guhagarika ibimenyetso byayo hakiri kare, mbere y'uko igera ku bwicanyi.
Ingengabitekerezo ya jenoside ni imvugo, inyandiko cyangwa ibikorwa bigaragaza ibitekerezo bigamije gutegura, gushyigikira cyangwa gupfobya jenoside. Mu Rwanda ni icyaha gihanwa n'amategeko.
Umushakashatsi Gregory Stanton, washinze umuryango Genocide Watch, yagaragaje ko jenoside ikunze kunyura mu byiciro icumi. Ibyiciro ntibikurikirana buri gihe nk'ingazi, bishobora kubangikana, ariko icyitegererezo gifasha kumenya ibimenyetso hakiri kare.
| Icyiciro | Uko cyagaragaye mu mateka y'u Rwanda (mu mwandiko) |
|---|---|
| 1–2. Amatsinda n'ibimenyetso | ubwoko bwanditswe mu ndangamuntu (1933–1934) |
| 3. Kubaheza | ivangura mu mashuri no mu kazi nyuma y'ubwigenge |
| 4. Kubambura ubumuntu | itangazamakuru ry'urwango ryita Abatutsi «inyenzi» |
| 5–7. Gutegura no kwitegura | imitwe yatojwe, intwaro zikwirakwizwa, intonde z'abazicwa |
| 8–9. Gutoteza no kurimbura | ubwicanyi bwo mu 1990–1994; Jenoside yakorewe Abatutsi, Mata–Nyakanga 1994 |
| 10. Guhakana | abavuga ko itabaye cyangwa bayita «intambara isanzwe» |
Worked example
Urugero rwa 1: Gusesengura ihwanisha ry'umwandiko
Ikibazo: «Garagaza uko umwanditsi akoresha ishusho y'inzu mu mwandiko wose.»
Worked example
Urugero rwa 2: Kumenya icyiciro mu buzima bwa buri munsi
Ikibazo: Ku rubuga nkoranyambaga, umuntu yanditse amagambo agereranya itsinda ry'abantu n'udukoko. Ni ikihe cyiciro? Wakora iki?
Igisubizo: (1) Kugereranya abantu n'udukoko ni kubambura ubumuntu (icyiciro cya 4), nk'uko itangazamakuru ry'urwango ryita Abatutsi «inyenzi». (2) Ntiwabisangiza abandi cyangwa ngo ubiseke. (3) Wabyamagana mu kinyabupfura, ukabimenyesha ababishinzwe (urubuga ubwarwo, ubuyobozi bw'ishuri cyangwa inzego z'umutekano). (4) Impamvu: gukumira bitangira ku byiciro bya mbere, mbere y'uko amagambo aba ibikorwa.
Warning
Imvugo ikwiye: vuga «Jenoside yakorewe Abatutsi». Irinde imvugo zipfobya cyangwa zihakana, nka «intambara y'amoko» cyangwa «jenoside ebyiri»: ni ibinyoma kandi ni icyaha.
Abahutu, Abatutsi n'Abatwa ni ibyiciro by'imibereho byo mu muryango umwe nyarwanda, si «amoko» atandukanye mu nkomoko. Inyigisho zabivugaga zari ibinyoma by'ubukoroni.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza ya jenoside n'iy'ingengabitekerezo ya jenoside.
Ni nde wahimbye ijambo «jenoside», ryari? Ni ryari Umuryango w'Abibumbye wemeje amasezerano ahana icyo cyaha?
Shyira ibi bikorwa mu cyiciro cyabyo: (a) gushyira ubwoko mu ndangamuntu; (b) kwita abantu «inyenzi»; (c) gutoza imitwe y'urubyiruko no gukwirakwiza intwaro; (d) kuvuga ko jenoside itabaye.
Kuki ibyiciro bya mbere ari byo by'ingenzi mu gukumira jenoside?
Ukoresheje umwandiko, garagaza impamvu ebyiri zituma imvugo «intambara y'amoko» ari ikinyoma.
Andika igika cy'interuro nka icumi ugaragaza uruhare umunyeshuri yagira mu gukumira jenoside ku mbuga nkoranyambaga.
1. Jenoside: icyaha cyo kurimbura nkana, cyose cyangwa igice cyacyo, itsinda ry'abantu kubera abo ari bo. Ingengabitekerezo ya jenoside: imvugo, inyandiko cyangwa ibikorwa bigamije gutegura, gushyigikira cyangwa gupfobya jenoside.
2. Raphaël Lemkin, mu 1944. Amasezerano y'Umuryango w'Abibumbye yemejwe ku itariki ya 9 Ukuboza 1948.
3. (a) gushyira mu matsinda no kubaha ibimenyetso (1–2); (b) kubambura ubumuntu (4); (c) gutegura no kwitegura (5–7); (d) guhakana (10).
4. Kuko ari ho ibimenyetso bigaragara mbere y'ubwicanyi; iyo urwango ruhagaritswe rukiri amagambo, ntirugera ku bikorwa. Nyuma, guhagarika biragorana cyane kandi bigatwara ubuzima bw'abantu.
5. Urugero: (1) Jenoside yateguwe igihe kirekire igamije kurimbura Abatutsi: intonde z'abazicwa, imitwe yatojwe n'itangazamakuru ry'urwango (igika cya 4) ntibiranga intambara isanzwe hagati y'impande ebyiri. (2) «Amoko» atandukanye mu nkomoko ni ikinyoma cy'ubukoroni: Abahutu, Abatutsi n'Abatwa bari ibyiciro by'imibereho mu muryango umwe (igika cya 2).
6. Ibisubizo biratandukana. Bisuzumwa hakurikijwe: kumenya ibimenyetso (urwenya rusebanya, ibihuha, amagambo y'urwango); kutabisangiza; kubyamagana mu kinyabupfura; kubimenyesha ababishinzwe; gusangiza amateka y'ukuri; imyandikire inoze.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Jenoside ntipfa kwaduka», imbonerahamwe, igishushanyo cy'ibyiciro (SVG), ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ibyiciro icumi bishingiye ku cyitegererezo «Ten Stages of Genocide» cya Gregory H. Stanton (Genocide Watch); amazina y'ibyiciro yahinduwe mu Kinyarwanda na Ganzaa, nta nyandiko yabo yandukuwe.
Inshoza ya jenoside ishingiye ku Masezerano y'Umuryango w'Abibumbye yo gukumira no guhana icyaha cya jenoside (1948), yasobanuwe na Ganzaa mu magambo yayo.
