Imikino n'Imyidagaduro
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Imikino n'Imyidagaduro
Lesson 1 of 4
25 min
Telefone igendanwa ifite imikino ibihumbi. Nyamara abakurambere bacu bari bafite imikino yatozaga ubwenge, imbaraga n'ubufatanye, kandi itagombaga amafaranga cyangwa amashanyarazi. Uyu mwandiko uvuga umunsi ishuri ryasubijemo agaciro iyo mikino. Nyuma yawo uziga amoko y'imikino gakondo n'uko wandika amabwiriza y'umukino asobanutse.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa. Abantu bawuvugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Ku wa Gatanu nyuma ya saa sita, ihuriro ry'umuco ry'ishuri ryacu ryateguye umunsi w'imikino gakondo. Perezida w'ihuriro, Ingabire, yari yatumiye abasaza babiri bo mu mudugudu duturanye, ngo baze kutwigisha. Jye, Hirwa, nari naje mfite telefone mu mufuka, nizeye ko nzataha vuba.
(2) Munsi y'igiti kinini cyo mu gikari, abasaza bashyize hasi ikibaho cy'igisoro. Bari batubwiye ko gifite imirongo ine y'imyobo umunani, ni ukuvuga imyobo mirongo itatu n'ibiri, n'utubuye mirongo itandatu na tune. Buri mukinnyi agira imirongo ibiri imwegereye. Akuramo utubuye two mu mwobo umwe, akatubiba umwe umwe mu myobo ikurikiraho, kandi hari igihe yemererwa gufata utw'umubanzi. Utsinda ni usigaza mugenzi we atakibasha gukina. Umusaza Kanamugire ati: «Igisoro ntigikinishwa intoki gusa: gikinishwa umutwe. Ugomba kubara vuba no gutekereza kure.»
(3) Hafi aho, abahungu n'abakobwa basimbukaga urukiramende: igiti kirambitse hejuru y'ibiti bibiri bishinze, kigenda kizamurwa buhoro buhoro. Uwagikoragaho yavaga mu irushanwa. Hakurya, abandi bamashaga: barashe imyambi ku ntego ikoze mu byatsi bihambiriye. Mwarimu w'imyitozo ngororamubiri yari ahagaze hafi yabo, kandi nta wemerewe kunyura imbere y'intego.
(4) Ahabereye amarushanwa yo gukirana, Ingabire yasobanuraga amategeko: «Ntimugakubitane, ntimugafatane mu ijosi. Utsinda ni ushyira mugenzi we hasi umugongo ukoza ubutaka.» Abakinnyi barangizaga buri gihe basuhuzanya, uwatsinzwe n'uwatsinze bagahoberana.
(5) Nicaye iruhande rw'abakinaga igisoro, mbwira Ingabire nti: «Iyi mikino ni myiza, ariko imikino yo kuri telefone irushijeho kunezeza.» Aramwenyura ati: «Imikino yo kuri telefone ikunezeza uri wenyine. Iyi yo ikora umubiri, ubwenge n'ubucuti icyarimwe. Kandi ntikenera amafaranga cyangwa umuriro. Ntabwo nkubuza gukina iya telefone; ndakubwira ko itagomba kwibagiza iyi.»
(6) Umusaza Kanamugire yaranyitegereje, ati: «Ngwino tugerageze.» Natekereje ko nzamutsinda vuba, kuko nzi imibare. Mu minota icumi, nari ntagifite akabuye na kamwe nakinisha. Abari aho barasetse, nanjye ndaseka. Uwo munsi nasubiye mu rugo telefone ikiri mu mufuka, ariko mu mutwe hari igisoro. Nasezeranyije umusaza ko nzagaruka ku wa Gatanu ukurikiyeho.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| ihuriro | itsinda ry'abantu bahuriye ku gikorwa kimwe, nk'ihuriro ry'umuco ry'ishuri |
| kubiba (utubuye) | gushyira utubuye umwe umwe mu myobo ikurikirana, nk'umuhinzi ubiba imbuto |
| gusimbuka urukiramende | umukino wo gusimbuka hejuru y'igiti kirambitse kigenda kizamurwa |
| kumasha | kurasa imyambi ku ntego, ugerageza kuyifata |
| intego | ikintu barasa cyangwa bagamije gufata |
| gukirana | umukino w'abantu babiri basunika bakanyuranya, buri wese ashaka gutura mugenzi we hasi |
| kunezeza | gushimisha cyane |
1. Ni nde wateguye umunsi w'imikino gakondo, kandi ni bande batumiwe?
2. Ikibaho cy'igisoro giteye gite? Ni utubuye tungahe dukinishwa?
3. Ni gute batsinda mu gisoro no mu gukirana?
4. Ni izihe ngamba z'umutekano zafashwe ahamashwaga?
5. Ingabire yatanze izihe mpamvu eshatu zituma imikino gakondo ifite agaciro?
6. Hirwa yahindutse ate kuva mu gika cya 1 kugera mu gika cya 6?
7. Gusesengura: Ese wemeranya n'imvugo ya Ingabire ivuga ko imikino yo kuri telefone «ikunezeza uri wenyine»? Tanga impamvu.
Definition
Umukino gakondo ni umukino wakinwaga n'abakurambere, ugahererekanywa kuva ku gisekuru kimwe kugera ku kindi, ukaba ugaragaza umuco w'abawukina.
Imyidagaduro ni ibikorwa umuntu akora mu gihe cy'akaruhuko agamije kwishimisha no kuruhuka: imikino, indirimbo, imbyino, ibitaramo n'ibindi.
Amabwiriza ni inyandiko isobanura intambwe ku yindi uko igikorwa gikorwa: uko umukino ukinwa, uko igikoresho gikoreshwa, n'ibindi.
| Ubwoko | Ingero | Icyo itoza |
|---|---|---|
| Imikino y'ubwenge | igisoro, ibisakuzo | kubara, gutekereza kure, kwibuka, gufindura |
| Imikino y'imbaraga n'ubuhanga bw'umubiri | gusimbuka urukiramende, gukirana, kumasha | imbaraga, ubwitonzi, kureba neza, kwihangana |
| Imikino y'abana iherekezwa n'indirimbo | imikino yo kuzenguruka, guhamagarana n'iyindi | ururimi, injyana, gusabana |
Amategeko arambuye y'igisoro (aho utubuye tubibwa n'igihe umukinnyi afata utw'umubanzi) arashobora gutandukana bitewe n'akarere cyangwa abakinnyi. Ni yo mpamvu mbere yo gukina, abakinnyi babanza kwemeranya ku mategeko bazakurikiza.
Ururimi rw'amabwiriza: interuro ngufi; inshinga mu ntegeko (fata, shyira, simbuka; mu bwinshi nimufate, nimushyire) n'inshinga mu kiziriza (ntugakubite, ntimugafatane); amagambo agaragaza itonde (mbere, hanyuma, iyo…, amaherezo).
Worked example
Urugero rwa 1: Amabwiriza y'umukino wo gukirana
Gukirana
Intego: gushyira mugenzi wawe hasi umugongo ugakora ku butaka.
Ibikoresho n'abakinnyi: ahantu horoshye hatagira amabuye; abakinnyi babiri bangana mu buremere; umusifuzi umwe.
Ibibujijwe: ntugakubite mugenzi wawe; ntugafate mu ijosi cyangwa mu maso; hagarara ako kanya iyo umusifuzi akubwiye.
Uko batsinda: utsinda ni ushyize mugenzi we hasi kabiri mu nshuro eshatu.
Worked example
Urugero rwa 2: Gukosora amabwiriza atanoze
Amabwiriza yatanzwe: «Umukino urakomeye. Abakinnyi barasimbutse. Iyo umuntu akoze ku giti aba atsinzwe. Bashinze ibiti bibiri, bazamura igiti.»
Amakosa: (1) nta mutwe n'intego; (2) intambwe ntizikurikiranye (gushinga ibiti byagombaga kuza mbere); (3) inshinga ziri mu gihe cyashize (barasimbutse, bashinze) aho kuba mu ntegeko; (4) nta bikoresho n'umutekano bivugwa.
Ikosowe: «Gusimbuka urukiramende. Intego: gusimbuka hejuru y'igiti utagikozeho. Ibikoresho: ibiti bibiri bishinze n'igiti cyoroshye kirambitseho. (1) Shinga ibiti bibiri, ushyireho igiti ku burebure buto. (2) Simbuka umwe umwe. (3) Uwakoze ku giti ava mu irushanwa. (4) Nyuma ya buri cyiciro, zamura igiti. Ibibujijwe: ntimugasimbukire ahantu hari amabuye. Utsinda ni usimbuka hejuru y'abandi bose.»
Warning
Umutekano mbere: mu kumasha, ntihakagire unyura imbere y'intego cyangwa ngo yerekeze umwambi ku muntu, kandi hakenewe umuntu mukuru ubakurikiranira hafi. Mu gukirana, irinde gukubita no gufata mu ijosi.
Mu kwandika amabwiriza: ntukavange igihe cyashize n'integeko; ntukibagirwe itonde ry'intambwe.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'umukino gakondo n'iy'imyidagaduro.
Ikibaho cy'igisoro gifite imyobo ingahe? Garagaza uko wabibaze.
Shyira iyi mikino mu bwoko bwayo: igisoro, gukirana, ibisakuzo, kumasha.
Hindura izi nteruro zibe integeko: (a) Abakinnyi barasuhuzanya. (b) Ushyira utubuye mu mwobo. (c) Ntabwo mukubitana.
Andika amabwiriza y'umukino ukunda (gakondo cyangwa ugezweho), ukurikiza ibice bitandatu by'amabwiriza.
«Imikino gakondo yararangiye, nta kamaro ifite mu kinyejana cya 21.» Jora iyi mvugo mu nteruro nka munani.
1. Umukino gakondo: umukino wakinwaga n'abakurambere, uhererekanywa mu bisekuru, ugaragaza umuco. Imyidagaduro: ibikorwa bikorwa mu gihe cy'akaruhuko bigamije kwishimisha no kuruhuka.
2. Imyobo 32: imirongo 4 × imyobo 8 = 32.
3. Imikino y'ubwenge: igisoro, ibisakuzo. Imikino y'imbaraga n'ubuhanga bw'umubiri: gukirana, kumasha.
4. (a) Nimusuhuzanye. (b) Shyira utubuye mu mwobo. (c) Ntimugakubitane.
5. Ibisubizo biratandukana. Bisuzumwa hakurikijwe: umutwe; intego; ibikoresho n'abakinnyi; intambwe zifite nimero kandi zikurikiranye; ibibujijwe n'umutekano; uko batsinda; inshinga mu ntegeko.
6. Igisubizo cyiza kigaragaza ko iyo mvugo ikabya: imikino gakondo itoza ubwenge n'umubiri, ihuza abantu, ntikenera amafaranga cyangwa amashanyarazi, kandi ibika umuco; urugero: umunsi w'imikino gakondo mu mwandiko. Gishobora no kwemera ko imikino igezweho ifite akamaro, imikino yombi ikuzuzanya.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Umunsi w'imikino gakondo», igishushanyo cy'ikibaho cy'igisoro (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ifoto: Rwandan old Man playing Igisoro with kids around, Davyimage, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
