Umuco Nyarwanda
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Umuco Nyarwanda
Lesson 1 of 5
25 min
U Rwanda rwo hambere ntirwari rufite inyandiko. Nyamara rwari ruzi urutonde rw'abami barwo, imihango y'ingoma, intambara rwarwanye n'ibigwi by'intwari zarwo. Ubwo bumenyi bwose bwabikwaga mu mitwe y'abantu, bukavugwa mu buhanzi bunoze, bugahererekanywa kuva ku gisekuru kimwe kugera ku kindi.
Muri iri somo urasoma umwandiko ujyana mu Ngoro y'Umwami i Nyanza, aho umuyobozi w'ingoro asobanurira abanyeshuri ibisigo nyabami. Nyuma yaho uzasesengura inshoza yabyo, uturango twabyo, aho bihagaze mu bwoko bw'ubusizi bwo hambere n'amateka yabyo.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa. Abantu bawuvugwamo ni abo gutekerezwa; ibivugwa ku busizi nyabami ni ukuri.
(1) Ku wa Gatandatu, abanyeshuri bo mu mwaka wa gatandatu biga indimi basuye Ingoro y'Umwami i Nyanza. Umuyobozi w'ingoro, umusaza witwa Kayitare, abakirira imbere y'inzu nini isakajwe ibyatsi, yubatswe bundi bushya mu buryo bw'ingoro z'abami bo hambere. Arabitegereza, maze arababaza ati: «Mwebwe muzi gusoma no kwandika. None se u Rwanda rwa kera, rutagiraga inyandiko, rwibukaga rute amateka yarwo?»
(2) Abanyeshuri bararebana, babura igisubizo. Kayitare arakomeza ati: «Amateka yabikwaga mu mitwe y'abantu. Abacurabwenge bafataga mu mutwe urutonde rw'abami n'ababyeyi babo. Abiru bari bashinzwe imihango y'ibanga y'ingoma. Abazi gutekereza babaraga ibitekerezo by'ibyabaye. Naho abasizi bahimbaga ibisigo bisingiza abami n'ingoma yabo. Ibyo bisigo ni byo twita ibisigo nyabami.»
(3) Umunyeshuri witwa Mutoni aramubaza ati: «None se abasizi bandikaga he ibisigo byabo?» Kayitare araseka ati: «Nta ho! Igisigo cyahimbwaga mu mutwe, kigafatwa mu mutwe, kikigishwa abana n'abuzukuru b'umusizi. Hari imiryango yari izwiho ubusizi: umwana yigaga igisigo cya sekuruza ijambo ku ijambo, nk'uko mwe mufata mu mutwe amategeko y'imibare. Ni yo mpamvu ibisigo bimwe byamaze ibinyejana bivugwa mu kanwa gusa, mbere y'uko byandikwa.»
(4) «Umusizi w'ibwami yari umuhanga mu Kinyarwanda,» Kayitare akomeza. «Ntiyavugaga ibintu uko bisanzwe bivugwa. Yakoreshaga amagambo akomeye, ingereranyo n'injyana, kandi akazimiza: akavuga izina atarivuze, akoresheje andi magambo arifitanyeho isano. Uwumvaga igisigo yagombaga kuba azi amateka n'ururimi kugira ngo acyumve. Igisigo nyabami cyari nk'isomo ry'amateka rihishe mu buhanzi.»
(5) Kayitare yereka abanyeshuri aho umwami yakiriraga abatware be. Ababwira ko umwami atavugwagaho nk'abandi bantu: iyo yajyaga ku ngoma, bavugaga ko «yimye»; iyo yapfaga, bakavuga ko «yatanze». «Ayo magambo y'ibwami,» ati, «na yo akunze kugaragara mu bisigo.»
(6) Mbere y'uko batandukana, Mutoni abaza niba ibisigo nyabami bitarazimiye. Kayitare amusubiza ko mu kinyejana cya makumyabiri, umushakashatsi w'Umunyarwanda Alexis Kagame yegeranyije byinshi muri ibyo bisigo, akabyandika kandi akabyigaho mu bitabo bye. «Uyu munsi,» ati, «biri mu bitabo no mu mashuri. Ariko bizakomeza kubaho ari uko namwe mubisoma, mukabisobanukirwa, mukabimenyesha abandi.»
(7) Abanyeshuri basohoka mu ngoro bacecetse. Mu ikayi ye, Mutoni yandika ati: «Igihugu kitagiraga inyandiko nticyari kibuze isomero: isomero ryacyo ryari ubwenge bw'abantu bacyo.»
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| ingoro | inzu y'umwami cyangwa inzu nini y'icyubahiro; uyu munsi ni n'inzu ndangamurage |
| ubucurabwenge | urutonde rw'abami n'ababyeyi babo, rufatwa mu mutwe kandi rukavugwa uko rwakurikiranye |
| umwiru (abiru) | umuntu wari ushinzwe kubika no gukora imihango y'ibanga y'ingoma |
| gutekereza (igitekerezo) | kubara inkuru y'ibyabaye kera, cyane cyane iy'abami n'intambara |
| kwima (ingoma) | kujya ku ngoma, gutangira gutegeka nk'umwami |
| gutanga (ku mwami) | gupfa; ni ijambo ry'icyubahiro rivugwa ku mwami |
| kuzimiza | kuvuga ikintu utakivuze mu izina ryacyo, ukoresheje andi magambo agifitanyeho isano |
| ikinyejana | igihe cy'imyaka ijana |
1. Ni ikihe kibazo Kayitare yabajije abanyeshuri bakihagera? (igika cya 1)
2. Vuga amatsinda ane y'abantu babikaga ubumenyi bw'ingoma, n'icyo buri tsinda ryari rishinzwe.
3. Ibisigo nyabami byahererekanywaga bite? Kuki byashoboye kumara ibinyejana?
4. Kuki uwumvaga igisigo nyabami yagombaga kuba azi amateka n'ururimi?
5. Sobanura amagambo «yimye» na «yatanze» nk'uko akoreshwa mu gika cya 5.
6. Ni nde wegeranyije akandika ibisigo nyabami byinshi mu kinyejana cya makumyabiri?
7. Gusesengura: Mutoni yanditse ati «isomero ryacyo ryari ubwenge bw'abantu bacyo». Sobanura iyo mvugo, maze uvuge niba wemeranya na yo n'impamvu.
Definition
Ubusizi nyabami ni ubuhanzi bw'ibisigo byahimbirwaga ibwami n'abasizi b'umwuga, bigamije gusingiza umwami, abakurambere be n'ingoma, no kubika amateka yayo.
Igisigo nyabami ni igihangano kimwe cy'ubwo busizi: umuvugo muremure ugabanyijemo ibitero, uvugwa mu njyana kandi ufatwa mu mutwe ijambo ku ijambo.
Igitero ni igice cy'igisigo kigizwe n'imikarago ivuga igitekerezo kimwe. Umukarago ni umurongo umwe w'igisigo.
Alexis Kagame yasobanuye ko ubusizi bwo mu Rwanda rwo hambere bwari bufite amoko atatu y'ingenzi. Dore uko atandukana:
| Ubwoko | Ubihimba cyangwa ubivuga | Icyo bivuga | Aho bivugirwa |
|---|---|---|---|
| Ibisigo nyabami | abasizi b'umwuga b'ibwami | umwami, abakurambere be n'ingoma | ibwami no mu birori by'ingoma |
| Ibyivugo | intore n'ingabo ubwazo | ubutwari bw'uwivuga n'ibikorwa bye ku rugamba | imbere y'umwami cyangwa y'umutware, mu birori no ku rugamba |
| Amazina y'inka | aborozi n'abashumba | ubwiza n'ibigwi by'inka | mu bitaramo no mu birori by'inka |
Mu isesengura, ibisigo nyabami bishobora gutondekwa hakurikijwe icyo byibandaho. Iri tondeka ni iry'isomo, rigufasha gusesengura:
Ibisigo nyabami byahimbwe mu bihe by'ubwami, bihererekanywa mu kanwa mu miryango y'abasizi. Mu gihe cy'ubukoroni, imiterere y'ingoma yarahindutse, bituma ubwo busizi bucika intege. Mu kinyejana cya makumyabiri, Alexis Kagame yegeranyije ibisigo byinshi, abyandika kandi abyigaho, cyane cyane mu gitabo La poésie dynastique au Rwanda (1951). Uyu munsi ibisigo nyabami byigwa mu mashuri nk'umurage w'ubuvanganzo n'isoko y'amateka.
Worked example
Urugero rwa 1: Gutandukanya igisigo nyabami, icyivugo n'amazina y'inka
Soma ibi bice bitatu byahimbwe na Ganzaa ku buryo bw'ayo moko:
(a) «Ingoma yawe ni umuvumu washoreye kera, / Amashami yawo akingira imisozi yose.»
(b) «Ndi Inkubito y'i Rubona, / Nateye umwambi ababisha barahunga.»
(c) «Ni Rugina rw'amahembe y'imitamenwa, / Ikamwa mu gitondo igahaza urugo.»
Intambwe ku yindi:
Umwanzuro: irebere ku muvuzi (ni nde uvuga) no ku cyo asingiza (ingoma, uwivuga, inka).
Worked example
Urugero rwa 2: Gusubiza ikibazo cy'ikizamini
Ikibazo: «Garagaza uturango tubiri tw'igisigo nyabami muri iki gice: Uwimye ku ngoma ya ba sekuru, / Abatware bamupfukamira, imisozi ikamwakira.»
Igisubizo cyuzuye:
Icyitonderwa ku manota: akarango kose kavugwa kagomba guherekezwa n'ijambo cyangwa umukarago byo mu gice bikagaragaza. Akarango kadafite gihamya gahabwa amanota make.
Warning
Amakosa akunze kugaragara
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'igisigo nyabami, uvuge n'itandukaniro ry'igitero n'umukarago.
Vuga amatsinda ane y'abantu babikaga ubumenyi bw'ingoma mu Rwanda rwo hambere.
Andika uturango dutatu tw'ibisigo nyabami.
Erekana ubwoko bw'ubusizi buri gice kirimo: (a) «Ndi Rushimisha rwa Gakoko, natsinze ababisha ku manywa» (b) «Ingoma y'abasekuru yashinze imizi ku Gasabo» (c) «Ni Mpanuka y'amahembe arambuye, ikamwa ikuzuza ibyansi».
Kuki ijambo «yatanze» ritakoreshwa mu nkuru ivuga urupfu rw'umuhinzi usanzwe?
Kuki igisigo nyabami cyagombaga gusubirwamo ijambo ku ijambo, mu gihe umugani wa rubanda wo wahinduraga amagambo?
Mu nteruro esheshatu kugeza ku icumi, garagaza akamaro ibisigo nyabami bifite ku munyeshuri w'iki gihe.
1. Igisigo nyabami ni umuvugo muremure wahimbwaga n'umusizi w'ibwami, usingiza umwami, abakurambere be n'ingoma, ugabanyijemo ibitero kandi ufatwa mu mutwe. Igitero ni igice cy'igisigo kivuga igitekerezo kimwe; umukarago ni umurongo umwe.
2. Abacurabwenge (urutonde rw'abami), abiru (imihango y'ibanga y'ingoma), abazi gutekereza (ibitekerezo by'ibyabaye) n'abasizi (ibisigo).
3. Urugero: insanganyamatsiko y'ingoma; umuhanzi ni umusizi w'umwuga uzwi; ni birebire bigabanyijemo ibitero; imvugo ihanitse (amagambo y'ibwami, imizimizo, ingereranyo); bishingiye ku mateka; bifatwa mu mutwe uko byakabaye.
4. (a) icyivugo (uvuga arisingiza: «Ndi…, natsinze»); (b) igisigo nyabami (gisingiza ingoma n'abasekuru); (c) amazina y'inka (asingiza amahembe n'amata).
5. «Gutanga» mu buryo bwo gupfa ni imvugo y'ibwami ivugwa ku mwami gusa; ku muntu usanzwe bavuga ko «yapfuye» cyangwa, mu kinyabupfura, ko «yitabye Imana».
6. Igisigo nyabami cyari isoko y'amateka y'ingoma kandi kiri umutungo w'umusizi n'umuryango we; guhindura amagambo byari guhindura amateka n'ubuhanzi bwacyo. Umugani wa rubanda wo ni uwa bose, ukavugwa mu magambo y'uwuvuga.
7. Igisubizo kigomba kugira nibura ingingo eshatu, urugero: byigisha amateka y'ingoma; bigaragaza ubuhanga bw'ururimi bw'abasekuruza; bitoza gufata mu mutwe no gusesengura; bifasha kubungabunga umuco. Buri ngingo isobanurwe.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Ingoro y'i Nyanza ivuga», ibice by'ingero, imbonerahamwe, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Amoko atatu y'ubusizi bwo hambere ashingiye ku isesengura rya Alexis Kagame, Introduction aux grands genres lyriques de l'ancien Rwanda (Éditions universitaires du Rwanda, 1969) na La poésie dynastique au Rwanda (1951); byasobanuwe na Ganzaa mu magambo yayo.
Ifoto: King's palace in Nyanza, Guswen, Wikimedia Commons, CC BY 3.0.
