Ubukoroni
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Ubukoroni
Lesson 1 of 4
25 min
Inkuru ngufi ikwereka idirishya rimwe; inkuru ndende ikwinjiza mu nzu yose. Muri uyu mutwe urasoma ibice bibiri by'inkuru ndende y'ibihimbano ibera mu Rwanda rw'igihe cy'ubukoroni, «Inzira ya Rugero». Iri somo rirahera ku gice cya mbere, maze wige icyo inkuru ndende ari cyo, uturango twayo, amateka yayo n'amoko yayo.
Inkuru ndende y'ibihimbano yanditswe na Ganzaa. Abantu n'umudugudu wa Gitwa ni ibyo gutekerezwa; imibereho y'igihe cy'ubukoroni ivugwamo ishingiye ku mateka.
(1) Mu mwaka wa 1932, inkuru yageze i Gitwa ko abaturage bose bagomba gutera ibiti by'ikawa. Umutware w'akarere yari yabitegetswe n'ubutegetsi bw'Ababiligi, nawe abitegeka abakuru b'imiryango. Kabera, se wa Rugero, yitegereje umurima we w'ibishyimbo, yibaza aho azakura ibyo kurya niba igice cyawo gihinduka ikawa, kandi ikawa ntiribwa.
(2) Uretse ikawa, hari n'akazi: buri mugabo yagombaga kumara iminsi runaka mu cyumweru akora umuhanda wahuzaga ibiro by'ubutegetsi n'umupaka. Umukapita Semana, wari ushinzwe abakozi, yagendanaga ikiboko. Abantu bavugaga ko ikiboko cye kitari icy'umubiri gusa: cyakubitaga n'icyubahiro cy'umuntu.
(3) Umunsi umwe, umukobwa muto wa Kabera ararwara mu ijoro. Kabera amujyana ku muvuzi, maze agera ku muhanda bwacyeye. Semana amutegeka kuryama hasi imbere y'abandi bose. Rugero, wari ufite imyaka cumi n'itanu, yahagaze ku ruhande, abona se akubitwa inkoni umunani. Kabera ntiyarize. Yarahagurutse, yambara umwenda we buhoro, afata isuka ye nk'aho nta cyabaye.
(4) Nimugoroba, Rugero abwira nyina ati: «Mama, ejo nzajyana na data. Nimukubita, nzarwana na we!» Nyina, Nyiraneza, aramwegera, amukoza ikiganza ku mutwe. «Mwana wanjye,» ati, «uburakari bwawe ni bwiza, ariko si intwaro. Bariya badutegeka n'impapuro. Ntitwazi icyo zanditseho. Umunsi wamenye gusoma impapuro zabo, uzaba ufite intwaro iruta isuka.»
(5) Muri iryo joro, abasaza bari bicaye ku ziko baganira amakuru yari amaze iminsi avugwa: umwami Musinga yari yakuwe ku ngoma n'Ababiligi umwaka wari wabanje, ajyanwa kure, hashyirwaho umuhungu we. «Niba umwami ubwe bamwimura nk'uko bimura umuzigo,» umusaza umwe ati, «twebwe turi iki?» Nta wamushubije.
(6) Bukeye, Rugero ntiyajyanye na se ku muhanda. Yafashe inzira igana kuri misiyoni yari ku musozi uteganye, aho bavugaga ko abana bigishwa gusoma. Yagendaga yihuta, nk'uwiruka ku kintu kimuhunga. Ntiyari azi ko iyo nzira izamara imyaka myinshi.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| ubukoroni | gutegekwa n'igihugu cy'amahanga cyigaruriye igihugu cyawe, kigakoresha abaturage n'umutungo wacyo ku nyungu zacyo |
| akazi (k'agahato) | imirimo abaturage bategekwaga gukora batahembwa cyangwa bahembwa bike, nko gukora imihanda |
| umukapita | umuntu wari ushinzwe kugenzura abakozi b'agahato |
| ikiboko | inkoni y'uruhu yakubitishwaga abantu nk'igihano |
| misiyoni | ikigo cy'abamisiyoneri: kiliziya, ishuri, ivuriro |
| kwimura (umwami) | kumukura ku ngoma no kumujyana ahandi ku ngufu |
1. Ni ayahe mategeko abiri y'ubutegetsi bw'abakoloni yagezweho i Gitwa?
2. Kuki Kabera yahangayikishijwe no gutera ikawa?
3. Ni iki cyatumye Kabera akererwa? Yahanwe ate?
4. Sobanura amagambo ya Nyiraneza: «Bariya badutegeka n'impapuro.»
5. Ni iyihe nkuru abasaza baganiraga ku ziko? Ihuye n'iki mu mateka y'u Rwanda?
6. Gusesengura: Kuki uburyo Kabera yitwaye amaze gukubitwa (igika cya 3) bufite ingufu kurusha amarira?
Definition
Inkuru ndende ni igihangano cy'ubwanditsi kirekire, cyanditswe mu nteruro zisanzwe, kivuga ibikorwa by'abakinankuru benshi mu gihe kirekire, kikagabanywamo imitwe, kigamije gushimisha no kugaragaza imibereho y'abantu.
Ubukoroni ni ubutegetsi bw'igihugu cy'amahanga cyigarurira ikindi, kigafata ibyemezo mu cyimbo cyacyo kandi kigakoresha abaturage n'umutungo wacyo ku nyungu zacyo.
Inkuru ndende y'iki gihe yavukiye mu Burayi: benshi bafata Don Quijote ya Miguel de Cervantes (1605 na 1615) nk'imwe mu za mbere. Muri Afurika, inkuru ndende zanditswe mu kinyejana cya makumyabiri zakunze kuvuga ubukoroni n'ingaruka zabwo; izizwi cyane harimo Things Fall Apart ya Chinua Achebe (1958). Mu Rwanda, mu banditsi ba mbere b'inkuru ndende havugwa Saverio Naigiziki, wanditse mu Gifaransa Escapade rwandaise (1949). Nyuma yaho, inkuru ndende nyinshi zanditswe mu Kinyarwanda, mu Gifaransa no mu Cyongereza.
| Ubwoko | Icyo yibandaho |
|---|---|
| Iy'amateka | ibihe by'amateka, nk'ubukoroni, bivuzwe binyuze mu bakinankuru b'ibihimbano |
| Iy'imibereho | ubuzima bwa buri munsi n'ibibazo by'umuryango (ubukene, akarengane) |
| Iy'urukundo | imibanire y'abakundana n'ingorane bahura na zo |
| Iy'ubugenzacyaha | icyaha n'ishakisha ry'ukuri |
| Iy'ubuzima bw'umuntu | ubuzima bw'umuntu, nk'ubw'umwanditsi ubwe (inkuru ndende y'ubuzima bwite) |
| Iy'ibitekerezo bya siyansi n'ibitangaza | isi y'ejo hazaza cyangwa isi y'ibitangaza |
Worked example
Urugero rwa 1: Kwerekana uturango tw'inkuru ndende mu gice wahawe
Worked example
Urugero rwa 2: Kumenya ubwoko bw'inkuru ndende
Ikibazo: «Inzira ya Rugero» ni inkuru ndende y'ubuhe bwoko?
Igisubizo: ni inkuru ndende y'amateka: abakinankuru ni ab'ibihimbano, ariko imibereho n'ibyabaye bishingiye ku gihe nyacyo (ubukoroni bw'Ababiligi mu myaka ya 1930). Ifite kandi uturango tw'iy'imibereho: ivuga ubuzima bwa buri munsi bw'umuryango w'umuhinzi n'akarengane uhura na ko. Inkuru ndende ishobora kugira uturango tw'amoko arenze rimwe.
Warning
Inkuru ndende y'amateka si igitabo cy'amateka. Rugero na Kabera ntibabayeho; ibyababayeho ni ibihimbano bishingiye ku mibereho nyakuri y'icyo gihe. Mu kizamini, ntukavuge abakinankuru b'ibihimbano nk'abantu b'amateka.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'inkuru ndende.
Vuga uturango dutatu tw'inkuru ndende, buri kamwe ugatangira urugero mu gice wasomye.
Ni iyihe nkuru ndende ifatwa nk'imwe mu za mbere z'iki gihe, kandi yanditswe na nde?
Erekana ubwoko bw'izi nkuru ndende z'ibihimbano: (a) umugenzacyaha ashakisha uwibye imari y'ikigo; (b) umwanditsi abara ubuzima bwe kuva mu bwana; (c) abana babiri bavuka mu gihe cy'ubwigenge bw'igihugu.
Ni izihe ngaruka eshatu z'ubukoroni zigaragara mu gice cya mbere cya «Inzira ya Rugero»?
Andika igika cy'interuro nka munani usobanura impamvu inkuru ndende ishobora kwigisha amateka neza kurusha urutonde rw'amatariki.
1. Inkuru ndende ni igihangano kirekire cyanditswe mu nteruro zisanzwe, kivuga ibikorwa by'abakinankuru benshi mu gihe kirekire, kigabanywa mu mitwe.
2. Urugero: ni ndende kandi igabanyije mu mitwe («igice cya mbere: Ikawa n'ikiboko»); abakinankuru ni benshi (Rugero, Kabera, Nyiraneza, Semana); ifite inkuru nto ziyunganira (inkuru ya Musinga); ishingiye ku mateka (1932, ikawa y'agahato).
3. Don Quijote, ya Miguel de Cervantes (1605 na 1615).
4. (a) iy'ubugenzacyaha; (b) iy'ubuzima bw'umuntu (ubuzima bwite bw'umwanditsi); (c) iy'amateka.
5. Ihinga ry'ikawa ry'agahato ryatwaraga imirima y'ibiribwa; akazi k'agahato n'ibihano by'ikiboko byambura abantu icyubahiro; ubutegetsi bwa kera bwasuzuguwe (ikurwa ku ngoma ry'umwami); abaturage bategekwaga n'impapuro batazi gusoma.
6. Bisuzumwa hakurikijwe: inkuru ndende ituma umusomyi yiyumvamo abakinankuru; yerekana ingaruka z'amateka ku buzima bwa buri munsi; ifatwa mu mutwe kurusha amatariki; urugero rwo muri «Inzira ya Rugero»; igika gifite intangiriro n'umusozo.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Inkuru ndende y'ibihimbano «Inzira ya Rugero» (igice cya mbere), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ifoto: Yuhi V Musinga, uwayifotoye ntazwi, Wikimedia Commons, public domain.
