Umuco w'Amahoro
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Umuco w'Amahoro
Lesson 3 of 4
25 min
Amakimbirane menshi ntatangirira ku bintu binini: atangirira ku rubibi rw'umurima, ku itungo ryoneye undi, ku ijambo ryavuzwe nabi. Iyo adakemuwe kare, akura nk'umuriro mu byatsi byumye. Uyu mwandiko uvuga abaturanyi babiri bari bagiye gutandukanywa n'urubibi, n'uko bakemuye ikibazo cyabo. Nyuma yawo uziga kwandika umwandiko ntekerezo mberabyombi: inyandiko igaragaza impande zombi z'ikibazo mbere yo gufata umwanzuro.
Inkuru yanditswe na Ganzaa. Abantu bayivugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Kanyesigye na Rutayisire bari abaturanyi kuva bakiri abana. Imirima yabo yari ifatanye, itandukanywa n'umurongo w'imiyenzi wari waratewe na ba sekuru. Abana babo, Keza na Gisa, bigaga mu ishuri rimwe kandi bajyanaga buri gitondo.
(2) Igihe kimwe, imvura nyinshi isenya imiyenzi myinshi yo ku rubibi. Rutayisire ahinga aho yibwiraga ko ari iwe. Kanyesigye abibonye, avuga ko yamwiyeho igice cy'umurima. Amagambo arakaza: umwe yita undi umujura, undi amwita umunyamwaga. Bukeye, ihene ya Kanyesigye yona ibishyimbo bya Rutayisire, Rutayisire avuga ko yabigambiriye.
(3) Ingo zombi zihagarika gusuhuzanya. Keza na Gisa babuzwa kujyana ku ishuri. Abaturanyi bamwe batangira gufata uruhande, abandi bagakwirakwiza ibihuha. Umudugudu wose wumva umwuka mubi.
(4) Umunsi umwe, Keza na Gisa bandikira ababyeyi babo urwandiko rumwe, barushyira ku meza y'ingo zombi: «Twebwe nta kibazo dufitanye. Kuki ikibazo cy'urubibi kigomba kuba icyacu?» Ababyeyi barusoma, bagira isoni.
(5) Bemera kujyana ikibazo cyabo imbere ya Komite y'Abunzi y'akagari. Abunzi babumva umwe umwe, barangije bajya ku murima. Basanga ibimenyetso by'imiyenzi ya kera, maze urubibi nyakuri rugaragara. Rutayisire yari yarenzeho metero ebyiri. Abunzi ntibamutsinda nk'urukiko: bamusaba kwemera ikosa, naho Kanyesigye agasabwa kwishyura ibishyimbo ihene ye yariye.
(6) Ku munsi wakurikiyeho, imiryango yombi itera hamwe imiyenzi mishya ku rubibi. Rutayisire ati: «Urubibi ni urw'imirima, si urw'imitima.» Kanyesigye aramusubiza ati: «Kandi ntitugakimbirane ku bitagira umumaro, tukibagirwa ibitwunga.»
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| urubibi | umurongo utandukanya imirima cyangwa amasambu y'abantu babiri |
| imiyenzi | ibiti bigufi biterwa ku rubibi cyangwa ku ruzitiro |
| amakimbirane | kutumvikana gukomeye hagati y'abantu cyangwa amatsinda, kuzana urwango |
| umunyamwaga | umuntu ugira umujinya mwinshi kandi ugaragara |
| abunzi | abantu b'inyangamugayo batorerwa kunga abafitanye amakimbirane mbere y'uko bajya mu nkiko |
| kunga | gufasha abafitanye amakimbirane kongera kumvikana |
1. Ni iki cyatumye urubibi rw'imirima rutagaragara neza?
2. Vuga intambwe eshatu amakimbirane yanyuzemo agenda akura (ibika 2–3).
3. Ni uruhe ruhare abana bagize mu gukemura ikibazo?
4. Abunzi bakoze iki kugira ngo bamenye ukuri? Ni iki buri ruhande rwasabwe?
5. Sobanura imvugo ya Rutayisire: «Urubibi ni urw'imirima, si urw'imitima.»
6. Gusesengura: Kuki abunzi «batamutsinze nk'urukiko»? Ibyo byagize akahe kamaro ku mibanire y'imiryango yombi?
Definition
Amakimbirane ni kutumvikana gukomeye hagati y'abantu cyangwa amatsinda, kugeza aho kuzana urwango cyangwa urugomo iyo kudakemuwe.
Umwandiko ntekerezo ni inyandiko umwanditsi atangamo ibitekerezo bye ku kibazo kigibwaho impaka, abishyigikiza ingingo n'ingero.
Umwandiko ntekerezo mberabyombi ni umwandiko ntekerezo ugaragaza impande zombi z'ikibazo, ibishyigikira n'ibirwanya, ukabipima, ugasoza utanga umwanzuro ushingiye ku ngingo zatanzwe.
Ingingo nziza igizwe n'ibice bitatu: igitekerezo (interuro ivuga ingingo), ibisobanuro (impamvu cyangwa uko bigenda), urugero (ikintu kibaho cyangwa cyabaye).
| Intego y'ijambo rihuza | Ingero |
|---|---|
| gutangiza ingingo | mbere na mbere, ubwa mbere |
| kongeraho | byongeye kandi, ikindi, ndetse |
| guhindura uruhande | nyamara, ariko, ku rundi ruhande, n'ubwo bimeze bityo |
| gutanga urugero | urugero, nk'uko, twavuga nka |
| gusoza | mu gusoza, muri make, ku bw'ibyo |
Worked example
Urugero rwa 1: Imbata y'umwandiko
Ikibazo: «Ese Komite z'Abunzi zirusha inkiko gukemura amakimbirane yo mu baturage?»
Intangiriro: amakimbirane y'imirima n'ay'imiryango ni menshi; abunzi ni abantu b'inyangamugayo batorerwa kunga abaturage ku rwego rw'akagari n'urw'umurenge; inkiko ni inzego z'ubutabera zica imanza hakurikijwe amategeko.
Uruhande rwa mbere (abunzi): (1) baba hafi y'abaturage, bazi aho ikibazo cyabereye (urugero: kujya ku murima mu mwandiko); (2) bagamije ubwiyunge, si gutsinda umwe, bityo imibanire ikagaruka.
Uruhande rwa kabiri (inkiko): (1) ibibazo bikomeye, nk'ibyaha by'urugomo, bisaba urukiko; (2) icyemezo cy'urukiko kigira ingufu z'itegeko kandi gishobora kujuririrwa mu nzego zisumbuyeho.
Umwanzuro: ku makimbirane mato y'abaturanyi, abunzi ni bo bakwiye mbere kuko bunga; ariko ku byaha bikomeye, urukiko ni rwo rukwiye. Inzego zombi zirakenewe kandi ziruzuzanya.
Worked example
Urugero rwa 2: Igika kimwe cy'igihimba gifite ibice bitatu
«Mbere na mbere, abunzi bafasha imiryango kongera kubana neza. Ibisobanuro: ntibagamije gutsinda umwe ngo undi atsindwe; bashaka ko impande zombi zemera ukuri kandi zikumvikana ku gisubizo. Urugero: mu nkuru «Urubibi rw'umurima», Rutayisire yemeye ikosa, Kanyesigye yishyura ibyo ihene ye yonnye, maze imiryango yombi itera imiyenzi hamwe. Nyamara, iyo umwe mu bafitanye ikibazo yanze kumvikana, ikibazo kijya mu rukiko…»
Icyitonderwa: ijambo «nyamara» ritegura igika gikurikira, kigiye kuvuga urundi ruhande.
Warning
Amakosa akunze kugaragara
Practice
Imyitozo
Tandukanya umwandiko ntekerezo usanzwe n'umwandiko ntekerezo mberabyombi.
Ni ibihe bice bitatu bigize ingingo nziza?
Shyira aya magambo ahuza mu ntego yayo: nyamara, byongeye kandi, mu gusoza, urugero.
Andika ingingo imwe ishyigikira n'imwe irwanya iki gitekerezo: «Imbuga nkoranyambaga zubaka amahoro.» Buri ngingo igire urugero.
Andika intangiriro y'interuro enye kugeza kuri esheshatu y'iki kibazo: «Ese gusaba imbabazi birahagije ngo amakimbirane arangire?»
Andika umwandiko ntekerezo mberabyombi wuzuye (amagambo 300–350) ku kibazo kimwe muri ibi biri hejuru.
1. Umwandiko ntekerezo usanzwe ushobora gushyigikira uruhande rumwe; mberabyombi ugaragaza impande zombi ukazipima mbere yo gufata umwanzuro.
2. Igitekerezo, ibisobanuro, urugero.
3. Nyamara: guhindura uruhande; byongeye kandi: kongeraho; mu gusoza: gusoza; urugero: gutanga urugero.
4. Urugero: Zishyigikira: zihuza abantu batandukanye, zikwirakwiza ubutumwa bw'ubumwe (nk'ubukangurambaga bwo kwibuka). Zirwanya: zikwirakwiza vuba ibihuha n'amagambo y'urwango, kandi uyakwirakwiza akihisha inyuma y'izina ry'irihimbano.
5. Bisuzumwa hakurikijwe: gutangiza ikibazo; gusobanura «gusaba imbabazi» na «amakimbirane»; kuvuga ko hari impande ebyiri; kwerekana inzira umwandiko uzanyuramo.
6. Bisuzumwa hakurikijwe: intangiriro yuzuye; nibura ingingo ebyiri kuri buri ruhande, zifite ibisobanuro n'ingero; amagambo ahuza; umwanzuro uturuka ku ngingo; imyandikire n'uburebure bwasabwe.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Inkuru «Urubibi rw'umurima», igishushanyo cy'imiterere y'umwandiko (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
