Umuco w'Amahoro
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Umuco w'Amahoro
Lesson 4 of 4
25 min
Mu isomo rishize wize kwandika ubutumire. Iki gihe umusizi ni we utumira, kandi uwo atumira si umuntu: ni amahoro ubwayo. Muri iri somo urasoma umuvugo uhamagara amahoro nk'umushyitsi ukundwa, uwusesengure intambwe ku yindi, maze wige kuwutondagura ugaragaza ibyiyumvo byawo.
Umuvugo wahimbwe na Ganzaa.
Igitero cya 1
Mahoro, ndagutumiye iwacu,
Ntuze uri umushyitsi w'umunsi umwe,
Uze ube umuturanyi w'iteka,
Wicare ku ntebe y'umutima wanjye.
Igitero cya 2
Nakubuze kenshi, ndakwifuza,
Nkwifuza nk'uko ubutaka bwifuza imvura;
Igihe wari kure, ingo zarumagaye,
Imisozi yatakaga, imigezi ikarira.
Igitero cya 3
Nzagutegurira amata y'ubumwe,
Nzagusasira ibirago by'ubwubahane,
Nzagucanira umuriro w'ukuri,
Kugira ngo ugume, ntuzongere kugenda.
Igitero cya 4
Abana bazakumenya batakubuze,
Bazakurira iruhande rwawe nk'inshuti,
Kandi umunsi umwe bazavuga bati:
«Mahoro ntiyizanye: twamwubakiye inzu.»
| Ijambo | Icyo risobanura mu muvugo |
|---|---|
| iteka | igihe cyose, kitagira iherezo |
| kumagara | kuma, kubura amazi n'ubuzima (ku bimera n'ubutaka) |
| gusasira | gutegurira umuntu aho yicara cyangwa aryama |
| ubwubahane | kubahana hagati y'abantu |
| kwizana | kuza nta wakuzanye cyangwa ngo agutumire |
1. Ni nde umusizi atumira? Amusaba kuza ate?
2. Igitero cya 2 kivuga ibihe bimeze bite? Ni ayahe magambo abigaragaza?
3. Ni ibiki umusizi asezeranya gutegurira umushyitsi we?
4. Sobanura umukarago wa nyuma: «Mahoro ntiyizanye: twamwubakiye inzu.»
Definition
Umuvugo ni igihangano cy'ubusizi kigizwe n'imikarago ikurikiranye mu njyana, akenshi igabanyijemo ibitero, gikoresha imvugo y'ishusho kugira ngo kigeze ku muntu ibitekerezo n'ibyiyumvo.
Isesengura ry'umuvugo ni inyandiko isobanura icyo umuvugo uvuga, uko wubatse, imvugo ukoresha n'ubutumwa bwawo, ishingiye ku ngero zo mu muvugo.
Gutondagura umuvugo ni ukuwuvuga mu ruhame, ugaragaza injyana yawo n'ibyiyumvo by'umusizi.
| Intambwe | Ibyagaragaye |
|---|---|
| Insanganyamatsiko | agaciro k'amahoro n'uruhare rw'abantu mu kuyubaka |
| Imiterere | ibitero 4 by'imikarago 4. Itonde ry'ibihe: igitero 1 ni ubutumire (ubu), 2 ni ukubura amahoro (ahahise), 3 ni isezerano (ejo), 4 ni abana b'ejo hazaza |
| Imvugo: amahoro nk'umuntu | «Mahoro» ni izina bwite; aratumirwa, aricara, ashobora kugenda: amahoro avugwa nk'umushyitsi ukundwa |
| Imvugo: igereranya | «nk'uko ubutaka bwifuza imvura»: amahoro ni ngombwa nk'imvura ku butaka |
| Imvugo: ihwanisha | «amata y'ubumwe», «ibirago by'ubwubahane», «umuriro w'ukuri»: indangagaciro zihinduka ibikoresho byo kwakira umushyitsi |
| Injyana: isubirajambo | «Nzagu-…» mu mikarago itatu y'igitero cya 3: rishimangira isezerano |
| Ubutumwa | amahoro ntiyizana: arubakwa n'abantu, kandi abato bazayabana nayo iyo abakuru bayubatse |
Worked example
Urugero rwa 1: Igika cy'isesengura ku mvugo
«Mu gitero cya gatatu, umusizi akoresha isubirajambo «Nzagu-» mu mikarago itatu ikurikirana: Nzagutegurira…, Nzagusasira…, Nzagucanira…. Iryo subirajambo riha igitero injyana ihamye, nk'iy'umuntu urahira. Byongeye kandi, buri mukarago ufite ihwanisha: ubumwe buhinduka amata, ubwubahane bukaba ibirago, ukuri kukaba umuriro. Muri ubwo buryo, indangagaciro zidafatika zihinduka ibintu byo mu rugo nyarwanda bikoreshwa mu kwakira umushyitsi. Ibyo bituma umusomyi yumva ko kubaka amahoro ari umurimo wa buri munsi, nk'uwo gutegura urugo.»
Ibiwuranga: umunozanganzo + urugero (amagambo y'umuvugo) + icyo umara + isano n'ubutumwa.
Worked example
Urugero rwa 2: Gutegura gutondagura
| Igitero | Ibyiyumvo | Uko uvuga |
|---|---|---|
| 1 | ubwuzu, gutumira | ijwi rituje, ryakira; hagarara gato nyuma ya «Mahoro» |
| 2 | agahinda, gukumbura | buhoro, ijwi rimanuka ku «zarumagaye» na «ikarira» |
| 3 | isezerano, ubushake | ijwi rikomeye, «Nzagu-» ivugwa yumvikana neza |
| 4 | icyizere | ijwi rizamuka; umukarago wa nyuma uvugwa buhoro, nk'inama |
Warning
Ntugasubiremo umuvugo mu magambo yawe gusa. Isesengura si incamake: buri gitekerezo cyawe kigomba gushingira ku ijambo cyangwa umukarago byo mu muvugo, kandi kigasobanura icyo bimara.
Mu gutondagura, ntukihute: injyana y'umuvugo igaragarira mu karuhuko k'utubago n'ak'impera z'imikarago.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'isesengura ry'umuvugo, uvuge n'intambwe zaryo.
Kuki umusizi yise amahoro «Mahoro», nk'izina ry'umuntu?
Shaka igereranya rimwe n'ihwanisha rimwe mu muvugo, usobanure icyo buri kimwe kimara.
Igitero cya 2 gitandukanye gite n'icya 3 mu byiyumvo no mu gihe bivugamo?
Andika igika cy'isesengura (interuro 6–8) ku gitero cya 4.
Himba igitero cya gatanu cy'imikarago ine gikurikiza imiterere n'injyana by'umuvugo, maze ukitondagure imbere y'itsinda ryawe.
1. Ni inyandiko isobanura icyo umuvugo uvuga, uko wubatse, imvugo yawo n'ubutumwa, ishingiye ku ngero zawo. Intambwe: gusoma kabiri; insanganyamatsiko; imiterere; imvugo; ubutumwa; igitekerezo bwite.
2. Kugira ngo amahoro avugwe nk'umuntu ushobora gutumirwa, kwakirwa no kugenda; bituma umusomyi yumva ko amahoro akenera kwitabwaho nk'umushyitsi.
3. Igereranya: «nk'uko ubutaka bwifuza imvura» (amahoro ni ngombwa ku buzima). Ihwanisha: «amata y'ubumwe» (ubumwe ni ibitunga urugo nk'amata).
4. Igitero cya 2 kivuga ahahise, mu gahinda (kubura amahoro, ingo zumagaye); icya 3 kivuga ejo, mu isezerano n'ubushake (nzagu-).
5. Bisuzumwa hakurikijwe: icyo igitero kivuga (abana b'ejo hazaza); imvugo (igereranya «nk'inshuti», imvugo itaziguye y'abana); ubutumwa (amahoro arubakwa); ingero zivanwe mu muvugo.
6. Bisuzumwa hakurikijwe: imikarago ine; isano n'insanganyamatsiko; nibura umunozanganzo umwe; injyana ijyanye n'iy'umuvugo; uko gitondagurwa (ijwi, akaruhuko, ibyiyumvo).
Ibyo kwibuka
Further reading
Ibitabo byo gusoma
Sources and credits
Umuvugo «Ndagutumiye, Mahoro», imbonerahamwe, igishushanyo cy'intambwe z'isesengura (SVG), ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ifoto: Ardea ibis in Rwanda, Romain Boisseau (iNaturalist), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
