Ubukoroni
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Ubukoroni
Lesson 2 of 4
25 min
Umukanishi ushaka kumenya uko imodoka ikora arayifungura, akareba ibice byayo. Ni ko n'usesengura inkuru ndende abigenza: areba abakinankuru bayo, uyibara, aho n'igihe ibera, imbaraga ziyiyobora n'uko ibikorwa byayo bigenda bikurikirana. Iri somo rirakomeza «Inzira ya Rugero» n'igice cyayo cya kabiri, maze ukoreshe ibyo bice byombi wiga imiterere y'inkuru ndende.
Inkuru ndende y'ibihimbano yanditswe na Ganzaa (igice gikurikira icyo wasomye).
(1) Hari mu mwaka wa 1934. Rugero yari amaze imyaka ibiri kuri misiyoni. Yari azi gusoma, kwandika no kubara, kandi yasomaga buri rupapuro yabonaga, nk'ushaka kwishyura imyaka yamaze atazi gusoma.
(2) Umunsi umwe, abakozi b'ubutegetsi bageze i Gitwa bazanye ibitabo binini. Bakoreshaga ibarura. Buri muryango wahamagarwaga imbere y'ameza, umukozi w'ibarura akabaza amazina, umubare w'abana, umubare w'inka, n'icyo abaturanyi bavuga kuri uwo muryango. Hanyuma akandika ijambo rimwe ku ndangamuntu: Umuhutu, Umututsi cyangwa Umutwa.
(3) Rugero yari ahagaze inyuma ya sekuru, Bihira, ubwo umukozi yandikaga. Abona ko ijambo ryanditswe ku rupapuro rwa sekuru ritandukanye n'iryanditswe ku rwa Ndoli, umwuzukuru wa murumuna wa Bihira, kandi bari bene wabo, bahingira hamwe, banywera ku cyansi kimwe.
(4) Nimugoroba, Bihira yicara ku ziko, afashe urupapuro rwe nk'ufashe ikintu kimutwika. «Twari bene Kanyarwanda,» ati, «tuvuga ururimi rumwe, dusenga ku musozi umwe, dushyingirana. Ibyiciro byari bihari, ariko umuntu yashoboraga kuva mu kimwe akajya mu kindi. None urupapuro ruraduha imipaka idasibangana.»
(5) Bukeye, ku ishuri, umwe mu barimu b'abanyamahanga yigishije ko amatsinda y'Abanyarwanda afite inkomoko zitandukanye, ko rimwe ryaturutse kure. Abanyeshuri barandika batabaza. Rugero yarandika, ariko mu ikaye ye, munsi y'isomo, yandika ibyo sekuru yavuze. Yari atangiye kumenya ko n'impapuro zishobora kubeshya.
(6) Muri iryo joro, Rugero yandika interuro ya mbere yari yihimbiye, itari iyo yandukuye ku kibaho: «Urupapuro rwanditswe n'umuntu rushobora gusibwa n'undi muntu.» Ntiyari azi igihe bizatwara. Ariko yari azi ko azaba mu bazarusiba.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| ibarura | igikorwa cyo kubara abaturage no kwandika amakuru yabo |
| indangamuntu | urupapuro rugaragaza umwirondoro w'umuntu |
| bene wabo | abantu bo mu muryango umwe |
| imipaka idasibangana | amatandukaniro adashobora kuvaho |
| gusiba | gukuraho ibyanditswe |
1. Ni iki Rugero yari amaze kumenya kuri misiyoni?
2. Abakozi b'ibarura babazaga iki? Banditse iki ku ndangamuntu?
3. Kuki Rugero yatangajwe n'ibyanditswe ku mpapuro za Bihira na Ndoli?
4. Ukurikije Bihira, ni iki cyahindutse hagati y'ibyiciro bya kera n'ibyanditswe ku rupapuro?
5. Ni iki Rugero yakoze mu ikaye ye ku ishuri? Byerekana iki?
6. Gusesengura: Sobanura interuro Rugero yandika mu gika cya 6, uyihuze n'inama nyina yamuhaye mu gice cya mbere.
Definition
Abakinankuru ni abantu (cyangwa ibindi bifite imico y'abantu) inkuru ivuga. Umukinankuru mukuru ni we inkuru ishingiyeho; ab'ingereka bamufasha cyangwa bamurwanya.
Ibarankuru ni uburyo inkuru ibarwa: ni nde uyibara (umubarankuru), mu yihe ngenga, kandi azi angahe ku bakinankuru.
Akabugankuru ni aho inkuru ibera n'igihe ibereramo, hamwe n'imibereho y'icyo gihe.
Ishushanyabikorwa ni ishusho igaragaza imbaraga ziyobora inkuru: intwari, icyo ishaka, ikiyitera, uwo bigenewe, abayifasha n'abayirwanya (mu Gifaransa: schéma actantiel).
Umugendo w'inkuru ni uko ibikorwa bikurikirana kuva ku ntangiriro kugera ku musozo.
| Umukinankuru | Uruhare | Imico n'impinduka |
|---|---|---|
| Rugero | mukuru | avuye ku burakari (ashaka kurwana) agera ku bwenge (gusoma, kwandika, kunenga): arahinduka |
| Kabera | w'ingereka, umufasha | umuhinzi ufite agaciro n'ubwihangane; ntahinduka cyane |
| Nyiraneza | w'ingereka, umufasha | umubyeyi w'umunyabwenge; ni we uhindura icyerekezo cya Rugero |
| Semana | w'ingereka, urwanya | ikimenyetso cy'akarengane k'ubutegetsi bw'abakoloni |
| Bihira | w'ingereka, umufasha | umutangabuhamya w'ubumwe bwa kera |
Muri «Inzira ya Rugero», umubarankuru ntari mu nkuru; abara mu ngenga ya gatatu, akurikira cyane cyane ibyo Rugero abona n'ibyo atekereza («Yari atangiye kumenya ko…»).
Ahantu: umudugudu wa Gitwa, umuhanda w'akazi, misiyoni. Igihe: 1932–1934; nijoro ku ziko, ku manywa ku muhanda no ku ishuri. Imibereho: ubukoroni bw'Ababiligi: ikawa y'agahato, akazi, ibarura n'indangamuntu.
| Icyiciro | Muri «Inzira ya Rugero» |
|---|---|
| Intangiriro (imimerere y'ibanze) | Gitwa mu 1932: ikawa n'akazi by'agahato |
| Imbarutso | Kabera akubitwa imbere ya Rugero |
| Iterambere ry'ibikorwa | inama ya nyina; Rugero ajya kwiga kuri misiyoni |
| Indunduro | ibarura ryo mu 1934 n'urupapuro rutandukanya bene wabo |
| Igisubizo n'umusozo | ntibiragera: Rugero yiyemeza kuzasiba urupapuro; inkuru irakomeza |
Worked example
Urugero rwa 1: Kumenya umubarankuru mu nteruro
(a) «Nari ndi inyuma ya sogokuru ubwo umukozi yandikaga.» → umubarankuru uri mu nkuru, ingenga ya mbere.
(b) «Rugero yari ahagaze inyuma ya sekuru, abona ko ijambo ryanditswe ritandukanye.» → umubarankuru utari mu nkuru, ingenga ya gatatu, ukurikira Rugero.
(c) «Semana yibwiraga ko ikiboko kizatuma bubaha, naho Kabera yatekerezaga umukobwa we urwaye.» → umubarankuru uzi byose: azi ibitekerezo by'abakinankuru babiri.
Worked example
Urugero rwa 2: Gusobanura ishushanyabikorwa
Icyitonderwa: abafasha n'abarwanya bashobora kuba ibintu cyangwa ibitekerezo, si abantu gusa (ishuri, ibinyoma).
Warning
Ntukitiranye umwanditsi n'umubarankuru. Umwanditsi ni umuntu nyakuri wanditse igitabo; umubarankuru ni ijwi ribara inkuru imbere mu gitabo. N'iyo umubarankuru avuga «njye», si ngombwa ko ari umwanditsi.
Kandi wibuke: inyigisho zavugaga ko Abanyarwanda bafite «inkomoko zitandukanye» zari ibinyoma by'ubukoroni. Inkuru irabigaragaza nk'ibinyoma, ntibyemera.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'akabugankuru n'iy'ibarankuru.
Tandukanya umukinankuru uhinduka n'udahinduka, utange urugero kuri buri wese muri «Inzira ya Rugero».
Ni ubuhe bwoko bw'umubarankuru bukoreshwa muri iyi nteruro: «Twageze ku ishuri bwije, mwarimu aradutegereza.»?
Kora ishushanyabikorwa ry'inkuru wasomye vuba (umugani, inkuru ngufi cyangwa filimi).
Kuki ibarura ryo mu 1934 rishobora gufatwa nk'indunduro y'ibice wasomye?
Andika igice gito (interuro 8–10) cy'inkuru ikurikira: Rugero amaze imyaka icumi. Koresha umubarankuru utari mu nkuru, kandi ugaragaze akabugankuru gashya.
1. Akabugankuru: aho inkuru ibera, igihe ibereramo n'imibereho yacyo. Ibarankuru: uburyo inkuru ibarwa (nde uyibara, mu yihe ngenga, azi angahe).
2. Uhinduka: imico cyangwa imitekerereze ye birahinduka mu nkuru (Rugero: kuva ku burakari kugera ku bwenge). Udahinduka: aguma uko yari ari (Semana: akomeza kuba umunyagitugu).
3. Umubarankuru uri mu nkuru, mu ngenga ya mbere (bwinshi: «twageze»).
4. Bisuzumwa hakurikijwe: intwari; igishakwa; imbarutso; ugenerwa; nibura umufasha umwe n'urwanya umwe; imyambi igaragaza isano.
5. Kuko ari ho akarengane k'ubukoroni kagera ku rwego rwo hejuru: kagera ku mwirondoro w'abantu, kagatandukanya bene wabo, kandi bigatuma Rugero yiyemeza intego nshya («kuzasiba urupapuro»).
6. Bisuzumwa hakurikijwe: ingenga ya gatatu; isano n'ibice bibanza; akabugankuru gashya kagaragara (ahantu, igihe, imibereho); imyandikire inoze.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Inkuru ndende y'ibihimbano «Inzira ya Rugero» (igice cya kabiri), imbonerahamwe, igishushanyo cy'ishushanyabikorwa (SVG), ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ishushanyabikorwa rishingiye ku cyitegererezo cy'ibikorwa (modèle actantiel) cyasobanuwe n'umuhanga mu ndimi Algirdas Julien Greimas; cyasobanuwe na Ganzaa mu magambo yayo.
