Ubukoroni
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Ubukoroni
Lesson 3 of 4
25 min
«Inzira ya Rugero» si yo nkuru ndende yonyine yavuze ubukoroni. Abanditsi b'Afurika benshi banditse inkuru ndende zigaragaza uko ubukoroni bwahinduye ubuzima bw'abantu, umuco wabo n'imitekerereze yabo. Muri iri somo urasoma inkuru ngufi, uyigereranye n'inkuru ndende, maze wige gusesengura izindi nkuru ndende z'Afurika.
Inkuru ngufi y'ibihimbano yanditswe na Ganzaa. Ibera mu ishuri ry'igihe cy'ubukoroni ritavuzwe izina.
Mu ishuri ry'abamisiyoneri, umwana wavugaga ururimi rw'iwabo mu gikari yamanikirwaga mu ijosi akabaho kanditseho «Ndi indashoboka». Yakamanikaga kugeza afashe undi mwana avuga ururimi rw'iwabo, akakamuhereza.
Ku wa Kane, Kamali yakamaranye umunsi wose. Abandi bana bamuhungaga, bavuga ururimi rw'abarimu gusa, buhoro, nk'abatinya ko ijambo ryabo ritoroka. Nimugoroba, yumva murumuna we Gisa ataka ati: «Mama!» Kamali aramwegera, afata akabaho, arakamureba. Gisa yari afite imyaka umunani.
Kamali yasubije akabaho mu ijosi rye. Bukeye, mwarimu amubaza impamvu atafashe undi wakoze ikosa. Kamali aramusubiza mu rurimi rw'iwabo, buhoro, yitonze: «Nta muntu nabonye wakoze ikosa.»
| Ingingo | Inkuru ngufi («Ikimenyetso») | Inkuru ndende («Inzira ya Rugero») |
|---|---|---|
| Uburebure | ipaji nke; isomwa rimwe | imitwe myinshi; isomwa mu minsi myinshi |
| Abakinankuru | bake (Kamali, Gisa, mwarimu) | benshi, b'ingenzi n'ab'ingereka |
| Ibikorwa | igikorwa kimwe cy'ingenzi | ibikorwa bikomatanye n'inkuru nto ziyunganira |
| Igihe n'ahantu | umunsi umwe, ahantu hamwe | imyaka myinshi, ahantu henshi |
| Abakinankuru bahinduka | impinduka imwe, akenshi ku musozo | impinduka zigenda ziza buhoro buhoro |
| Umusozo | ugaragaza igisobanuro kimwe gikomeye | ukemura (cyangwa ugasiga) ibibazo byinshi |
Ibisobanuro byanditswe na Ganzaa ku bitabo bizwi; nta gice cyabyo cyandukuwe.
Definition
Inkuru ngufi ni inkuru y'ibihimbano yanditswe mu nteruro zisanzwe, ifite abakinankuru bake, igikorwa kimwe cy'ingenzi n'igihe gito, isomwa rimwe kandi igasiga igisobanuro kimwe gikomeye.
Gusesengura inkuru ndende ni ukwerekana uko yubatse (abakinankuru, ibarankuru, akabugankuru, ishushanyabikorwa, umugendo w'inkuru), icyo ivuga n'ubutumwa bwayo, ushingiye ku ngero zo mu gitabo.
Worked example
Urugero rwa 1: Isesengura rigufi rya Things Fall Apart
| Intambwe | Ibyagaragaye |
|---|---|
| Umwanditsi n'igihe | Chinua Achebe, Nijeriya, 1958, mbere gato y'ubwigenge bwa Nijeriya (1960) |
| Insanganyamatsiko | isenyuka ry'umuco gakondo imbere y'ubukoroni n'abamisiyoneri |
| Intwari n'igishakwa | Okonkwo ashaka icyubahiro no kurinda umuco w'iwabo |
| Abarwanya | ubutegetsi bw'abakoloni, abamisiyoneri, ndetse n'umunyamwaga we ubwe |
| Akabugankuru | Umuofia, mu Bigbo, mu mpera z'ikinyejana cya 19 |
| Ubutumwa | umuco wacitsemo ibice ntiwirwanaho; ubukoroni bwasenye ibyari bikomeye |
Worked example
Urugero rwa 2: Kugereranya inkuru ebyiri
Ikibazo: Garagaza isano iri hagati ya «Inzira ya Rugero» na Une vie de boy.
Igisubizo: (1) Insanganyamatsiko: zombi zivuga akarengane k'ubutegetsi bw'abakoloni ku muntu usanzwe. (2) Intwari: Rugero na Toundi ni urubyiruko ruvumbura ukuri binyuze mu kwandika no gusoma. (3) Itandukaniro mu ibarankuru: «Inzira ya Rugero» ibarwa n'umubarankuru utari mu nkuru; Une vie de boy ibarwa na Toundi ubwe mu ikayi ye. (4) Umwanzuro: inkuru zombi zerekana ko kwandika ari intwaro yo guhishura akarengane.
Warning
Ntukavuge igitabo utasomye. Mu kizamini no mu biganiro, vuga ibyo uzi neza ku nkuru, kandi ugaragaze isoko. Ibisobanuro biri muri iri somo ni incamake: gusoma igitabo cyose ni byo bituma usesengura neza.
Kandi «Ikimenyetso» ni inkuru y'ibihimbano: ntivuga ishuri runaka ryo mu Rwanda. Ibihano nk'ibyo byavuzwe mu mashuri y'abakoloni mu bihugu bimwe by'Afurika, nk'uko Ngũgĩ wa Thiong'o abyibuka mu gitabo cye Decolonising the Mind (1986).
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'inkuru ngufi.
Vuga ingingo eshatu zitandukanya inkuru ngufi n'inkuru ndende, utange urugero kuri buri ngingo.
Muri «Ikimenyetso», ni iki Kamali yahisemo gukora? Icyo cyemezo kigaragaza iki ku mico ye?
Huza buri gitabo n'umwanditsi wacyo n'igihugu: Things Fall Apart, Une vie de boy, Weep Not, Child.
Ni ubuhe bwoko bw'umubarankuru buri muri Une vie de boy? Bigira akahe kamaro?
Hitamo inkuru ndende wasomye (mu Kinyarwanda cyangwa mu rundi rurimi), uyisesengure ukurikije intambwe eshanu z'iri somo, mu nteruro nka 12.
1. Inkuru ngufi ni inkuru y'ibihimbano mu nteruro zisanzwe, ifite abakinankuru bake, igikorwa kimwe cy'ingenzi n'igihe gito, isomwa rimwe kandi igasiga igisobanuro kimwe gikomeye.
2. Uburebure (ipaji nke / imitwe myinshi); abakinankuru (bake / benshi); igihe n'ahantu (umunsi umwe / imyaka myinshi); ibikorwa (kimwe / bikomatanye). Ingero zivanwe muri «Ikimenyetso» na «Inzira ya Rugero».
3. Yahisemo kugumana akabaho aho kugaha murumuna we, kandi asubiza mwarimu mu rurimi rw'iwabo. Bigaragaza urukundo, ubutwari n'agaciro aha ururimi rwe.
4. Things Fall Apart: Chinua Achebe, Nijeriya. Une vie de boy: Ferdinand Oyono, Kameruni. Weep Not, Child: Ngũgĩ wa Thiong'o, Kenya.
5. Umubarankuru uri mu nkuru (Toundi, mu ikayi ye). Bituma umusomyi abona akarengane mu maso y'uwakorewe, kandi akumva ko ari ukuri kw'imbere.
6. Bisuzumwa hakurikijwe: intambwe eshanu zose; ingero zo mu gitabo; ubutumwa n'isano n'ubuzima bw'uyu munsi; imyandikire.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Inkuru ngufi «Ikimenyetso», incamake z'ibitabo, imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ibitabo byavuzwe (ntibyandukuwe): Chinua Achebe, Things Fall Apart (1958); Ferdinand Oyono, Une vie de boy (1956); Ngũgĩ wa Thiong'o, Weep Not, Child (1964) na Decolonising the Mind (1986).
Ifoto: Chinua Achebe - Buffalo 25Sep2008, Stuart C. Shapiro, Wikimedia Commons, CC BY 3.0.
