Ubukoroni
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Ubukoroni
Lesson 4 of 4
25 min
Ku itariki ya 1 Nyakanga 1962, u Rwanda rwabonye ubwigenge. Ibendera ry'abakoloni ryamanuwe, abategetsi b'abanyamahanga baragenda. Ariko hari ikibazo cyakomeje kwibazwa n'abanditsi benshi b'Afurika: ese ubukoroni burangirira ku mupaka w'igihugu, cyangwa bushobora gusigara mu mitwe y'abantu? Uyu mwandiko ntekerezo usubiza icyo kibazo. Uziga kuwusesengura, maze nawe wandike ihangamwandiko ku kwiyambura ubukoroni.
Umwandiko ntekerezo wanditswe na Ganzaa.
(1) Ubukoroni bw'igihugu burangira umunsi ibendera rimanurwa. Ubw'ibitekerezo bwo burangira umunsi abantu bareka kwisuzugura. Ni yo mpamvu ubwigenge bwo mu 1962 butari iherezo ry'urugendo, ahubwo bwari intangiriro yarwo.
(2) Ikimenyetso cya mbere cy'ubukoroni bw'ibitekerezo ni uko dufata ururimi rwacu. Hari abibwira ko kuvuga Ikinyarwanda neza ari iby'abatarize, ko ubumenyi nyabwo buvugwa mu ndimi z'amahanga gusa. Nyamara Ikinyarwanda gifite ubusizi nyabami, ibitekerezo n'imigani byabitse amateka y'ibinyejana. Umwanditsi w'Umunyakenya Ngũgĩ wa Thiong'o, mu gitabo cye Decolonising the Mind (1986), yasobanuye ko ururimi rutwara umuco n'uburyo bwo kubona isi, maze yiyemeza kwandika inkuru ze mu rurimi rw'iwabo, Igikuyu.
(3) Ikimenyetso cya kabiri ni uko twemera amateka twandikiwe n'abandi. Abakoloni bakwirakwije inyigisho z'ibinyoma zivuga ko Abanyarwanda bafite inkomoko zitandukanye, bashyira ubwoko mu ndangamuntu. Izo nyigisho zabibye amacakubiri yageze ku kaga gakomeye, Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994. Kwiyambura ubukoroni ni ukwiga amateka yacu mu isoko nyinshi, tukayasesengura ubwacu.
(4) Ikimenyetso cya gatatu kiri mu bukungu. Igihugu cyohereza hanze ibikomoka ku buhinzi bidatunganyijwe, kikagura ibyakozwe mu bindi bihugu, kiguma mu mwanya cyahawe n'ubukoroni. Gahunda nka «Made in Rwanda», ishishikariza gukora no kugura ibikorerwa mu gihugu, ni intambwe y'uko kwigira.
(5) Bamwe bavuga bati: «None se kwiga Icyongereza n'Igifaransa, gukoresha ikoranabuhanga ry'abandi, ni ubukoroni?» Oya. Kwiga ururimi rw'abandi ni ukongera idirishya ku nzu yawe; ikibazo ni iyo usenye inzu yawe kugira ngo uture mu idirishya. Umuntu wiyubaha ashobora kwiga indimi nyinshi, kandi akabyungukiramo, ariko ntiyibagirwe aho akomoka.
(6) Kwiyambura ubukoroni rero si urwango ku banyamahanga. Ni ukwiyubaha, kumenya amateka yacu, guhanga mu rurimi rwacu no gukora ibyacu. Abasekuru bacu baharaniye ubwigenge bw'igihugu; twebwe dufite inshingano yo kurangiza ubw'ibitekerezo.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| kwiyambura | kwikuraho ikintu wari wambaye; hano: kwikuramo imitekerereze |
| kwisuzugura | kwibona nk'udafite agaciro imbere y'abandi |
| amacakubiri | gucamo abantu ibice, bakarebana nabi |
| kwigira | kwishakamo ibisubizo no kwitunga |
| gutunganya (ibikomoka ku buhinzi) | kubihindura ibicuruzwa byarangiye, nk'ikawa iseye ipfunyitse |
| inshingano | icyo umuntu agomba gukora |
1. Umwanditsi atandukanya ate ubukoroni bw'igihugu n'ubw'ibitekerezo?
2. Vuga ibimenyetso bitatu by'ubukoroni bw'ibitekerezo bivugwa mu mwandiko.
3. Ngũgĩ wa Thiong'o yiyemeje iki? Kuki?
4. Ni gute inyigisho z'abakoloni zagize ingaruka ku mateka y'u Rwanda?
5. Sobanura ihwanisha ry'igika cya 5: «Kwiga ururimi rw'abandi ni ukongera idirishya ku nzu yawe.»
6. Gusesengura: Ese wemeranya n'umwanditsi ko «kwiyambura ubukoroni si urwango ku banyamahanga»? Sobanura.
Definition
Kwiyambura ubukoroni bw'ibitekerezo ni ukureka imitekerereze yasizwe n'ubukoroni, nko kwisuzugura, gusuzugura ururimi n'umuco byawe, cyangwa kwemera amateka wanditswe n'abandi utayasesenguye.
Igitekerezo nyamukuru cy'umwandiko ntekerezo ni icyo umwanditsi ashaka kwemeza umusomyi. Ingingo ni impamvu zigishyigikira; gihamya ni ingero n'amakuru bizishyigikira.
Impaka zinyuranye ni igitekerezo cy'abatemeranya n'umwanditsi; igisubizo cyazo ni uko umwanditsi azisubiza.
Worked example
Urugero rwa 1: Gusesengura imiterere y'umwandiko ntekerezo
| Igice | Igika | Icyo gikora |
|---|---|---|
| Igitekerezo nyamukuru | 1 | ubukoroni bw'ibitekerezo burangira umunsi abantu bareka kwisuzugura |
| Ingingo ya 1 + gihamya | 2 | ururimi; gihamya: ubusizi nyabami, Ngũgĩ wa Thiong'o |
| Ingingo ya 2 + gihamya | 3 | amateka; gihamya: indangamuntu, amacakubiri, Jenoside yakorewe Abatutsi |
| Ingingo ya 3 + gihamya | 4 | ubukungu; gihamya: «Made in Rwanda» |
| Impaka zinyuranye n'igisubizo | 5 | «kwiga indimi z'abandi ni ubukoroni?» → oya, ni idirishya ryongerwa |
| Umwanzuro | 6 | kwiyubaha, amateka, guhanga, gukora; inshingano y'urubyiruko |
Worked example
Urugero rwa 2: Kwandika igika gisubiza impaka zinyuranye
Impaka: «Kwambara imyenda y'amahanga ni ubukoroni.»
Igika: «Bamwe bavuga ko kwambara imyenda y'amahanga ari ikimenyetso cy'ubukoroni. Nyamara umwenda ubwawo si wo kibazo: ikibazo ni ukwibwira ko ibyacu bidafite agaciro. Urugero, umuntu ashobora kwambara ikoti agasobanura umuco we mu Kinyarwanda kinoze, akanakunda imyambaro yacu nk'umushanana. Ku bw'ibyo, ubukoroni bw'ibitekerezo bupimirwa ku mitekerereze, si ku myambaro.»
Imiterere: kuvuga impaka → kuzisubiza (nyamara) → urugero → umwanzuro w'igika.
Warning
Kwiyambura ubukoroni si ukwanga abandi. Umwandiko ntekerezo mwiza ntukoresha ibitutsi cyangwa urwango ku banyamahanga: uhangana n'ibitekerezo, si n'abantu.
Mu ihangamwandiko, ntukarondogore: buri gika kigire ingingo imwe n'urugero rwayo.
Practice
Imyitozo
Ni ryari u Rwanda rwabonye ubwigenge? Ni ryari ubwoko bwashyizwe mu ndangamuntu?
Vuga igitekerezo nyamukuru cy'umwandiko «Twiyambure ubukoroni bw'ibitekerezo» mu nteruro imwe.
Shaka mu mwandiko impaka zinyuranye n'igisubizo umwanditsi azitangira.
Ni iyihe ngingo, muri eshatu z'umwandiko, ubona ikomeye kurusha izindi? Sobanura.
Andika igika gisubiza izi mpaka: «Gukoresha telefone na murandasi ni ugukomeza ubukoroni.»
Andika ihangamwandiko (amagambo 300–350) ku nsanganyamatsiko: «Uruhare rw'urubyiruko mu kwiyambura ubukoroni bw'ibitekerezo.»
1. Ku itariki ya 1 Nyakanga 1962. Mu 1933–1934.
2. Ubukoroni bw'ibitekerezo burangira umunsi abantu bareka kwisuzugura, bakiyubaha mu rurimi, mu mateka no mu bukungu.
3. Impaka: «Kwiga Icyongereza n'Igifaransa ni ubukoroni?» Igisubizo: oya; ni ukongera idirishya ku nzu yawe, ikibazo ni ugusenya inzu yawe (kwibagirwa aho ukomoka).
4. Ibisubizo biratandukana; bigomba guhitamo ingingo imwe (ururimi, amateka cyangwa ubukungu), bigatanga impamvu ebyiri n'urugero.
5. Bisuzumwa hakurikijwe: kuvuga impaka; kuzisubiza (urugero: ikoranabuhanga ni igikoresho, rishobora gukoreshwa mu guteza imbere Ikinyarwanda n'umuco); urugero; umwanzuro w'igika.
6. Bisuzumwa hakurikijwe: intangiriro ifite igitekerezo nyamukuru; ingingo nibura eshatu zifite gihamya; impaka zinyuranye n'igisubizo; umwanzuro; amagambo ahuza; imyandikire n'uburebure.
Ibyo kwibuka
Further reading
Ibitabo byo gusoma
Sources and credits
Umwandiko ntekerezo «Twiyambure ubukoroni bw'ibitekerezo», umurongo w'ibihe (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Igitabo cyavuzwe (nticyandukuwe): Ngũgĩ wa Thiong'o, Decolonising the Mind (1986).
