Ubuzima
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Ubuzima
Lesson 1 of 4
25 min
Iyo umuntu avunitse ukuguru, buri wese arabibona, akamufasha. Iyo umutima n'ubwenge birwaye, akenshi nta wubibona, kandi hari n'igihe amagambo y'abantu yongera uburibwe. Uyu mwandiko uvuga umunyeshuri wanyuze mu bihe bikomeye, n'uruhare amagambo ya bagenzi be yagize. Nyuma yawo uziga uko ururimi rushobora gutera akato cyangwa gukiza.
Niba wumva uremerewe, vugana n'umuntu wizeye: umubyeyi, mwarimu, umujyanama w'ishuri cyangwa umuganga.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa. Abantu bawuvugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Ishimwe yari umwe mu banyeshuri b'abahanga mu ishuri ryabo. Ariko mu gihembwe cya kabiri, ibintu birahinduka. Ababyeyi be baratandukana, amanota ye aramanuka, ntakiganira na bagenzi be. Yicaraga wenyine ku ntebe iri inyuma y'ishuri, areba hasi.
(2) Bamwe mu banyeshuri batangira kumuvugaho. «Ishimwe yarasaze,» umwe aravuga, abandi bagaseka. Iryo jambo rigera ku matwi ya Ishimwe. Kuva ubwo, aratinya no kuza mu ishuri. Yibwiraga ko niba abandi bamubona atyo, ahari ni ko ari.
(3) Inshuti ye Uwamahoro ni we wenyine wakomeje kumwegera. Ntiyamubazaga byinshi; yicaraga iruhande rwe, akamuzanira ibyo yanditse mu ishuri. Umunsi umwe, Ishimwe aramubwira ati: «Ndananiwe. Sinzi impamvu, ariko ndananiwe.» Uwamahoro ntiyamuseka. Aramubwira ati: «Si wowe wenyine. Reka tujyane ku mujyanama w'ishuri.»
(4) Umujyanama w'ishuri abatega amatwi igihe kirekire. Abwira Ishimwe ko ibyo yumva bifite izina: ni ihungabana n'agahinda gakabije bishobora gufata umuntu wese uri mu bihe bikomeye, kandi ko bivurwa. Amufasha kubona ubufasha bw'abaganga b'ikigo nderabuzima, anaganiriza ababyeyi be.
(5) Nyuma y'amezi atatu, Ishimwe asubira kwicara imbere mu ishuri. Umunsi umwe, mwarimu w'Ikinyarwanda abaza abanyeshuri ati: «Ni irihe jambo ryababaje cyane mu buzima bwanyu?» Ishimwe arahaguruka, ati: «Ni ijambo rimwe: "yarasaze". Naryumvise ndi mu bihe bikomeye, rinyongerera umutwaro.» Ishuri ryose riraceceka. Wa munyeshuri wari waravuze iryo jambo arahaguruka, amusaba imbabazi.
(6) Kuva uwo munsi, abanyeshuri bashinze ihuriro bise «Ijambo ryiza». Intego yaryo yari yoroshye: kuvuga ku buzima bwo mu mutwe nta soni, no gusimbuza amagambo atera akato amagambo yubaha.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| ihungabana | imimerere y'umuntu wahuye n'ibintu bikomeye, bikamugiraho ingaruka mu mutwe no mu mibereho |
| agahinda gakabije | umubabaro umara igihe kirekire, ukabuza umuntu gukora ibyo yakoraga |
| akato | gutandukanya umuntu n'abandi, kumuheza no kumusuzugura |
| umujyanama w'ishuri | umuntu ushinzwe gutega amatwi abanyeshuri no kubagira inama |
| gutega amatwi | kumva umuntu witonze, umwitayeho |
| umutwaro | ikintu kiremereye umuntu yikoreye; hano: ibibazo biremereye umutima |
1. Ni ibihe bimenyetso byerekanaga ko Ishimwe ari mu bihe bikomeye?
2. Ijambo «yarasaze» ryagize izihe ngaruka kuri Ishimwe?
3. Uwamahoro yafashije Ishimwe ate? Ni iki atakoze?
4. Umujyanama w'ishuri yasobanuye iki ku byo Ishimwe yumvaga?
5. Ihuriro «Ijambo ryiza» ryari rigamije iki?
6. Gusesengura: Kuki umwanditsi yise umwandiko «Ijambo rimwe»?
Definition
Ubuzima, ukurikije Itegeko-shinga ry'Umuryango w'Abibumbye wita ku Buzima (OMS/WHO), ni imimerere myiza yuzuye y'umubiri, iyo mu mutwe n'imibanire n'abandi, si ukutagira indwara cyangwa ubumuga gusa.
Ubuzima bwo mu mutwe ni imimerere ituma umuntu amenya ubushobozi bwe, ahangana n'ingorane zisanzwe z'ubuzima, akora neza kandi agira uruhare mu muryango.
Amagambo atera akato ni amagambo asuzugura cyangwa atandukanya umuntu n'abandi kubera uburwayi, ubumuga cyangwa imimerere arimo.
Mu Kinyarwanda, amazina y'abantu asanzwe ari mu nteko ya mbere n'iya kabiri (umu-/aba-): umuntu, umugabo, umwana. Iyo izina ry'umuntu rishyizwe mu nteko z'ibintu cyangwa iz'ubutoya (iki-/igi-, aka-/aga-), akenshi bitera agasuzuguro: ikigabo, akagabo. Ni yo mpamvu amagambo amwe asanzwe avuga abantu bafite uburwayi cyangwa ubumuga, nk'ikimuga cyangwa igipfamatwi, afatwa nk'apfobya. Imvugo yubaha ibanza umuntu, igakurikizaho imimerere ye:
| Imvugo itera akato | Imvugo yubaha | Impamvu |
|---|---|---|
| umusazi | umuntu ufite uburwayi bwo mu mutwe | uburwayi si izina ry'umuntu |
| ikimuga | umuntu ufite ubumuga | inteko iki- igira umuntu nk'ikintu |
| igipfamatwi | umuntu ufite ubumuga bwo kutumva | ibanza umuntu, si ubumuga |
| «yarasaze» | «ari mu bihe bikomeye», «akeneye ubufasha» | ivuga imimerere, ntishyiraho urwamenyo |
Worked example
Urugero rwa 1: Gusesengura ijambo ritera akato
Ijambo: «ikimuga»
Worked example
Urugero rwa 2: Guhindura interuro ngo yubahe
(a) «Ntimwicarane n'uriya musazi.» → «Uriya munyeshuri ari mu bihe bikomeye; reka tumwegere.»
(b) «Ibimuga ntibikina umupira.» → «Abantu bafite ubumuga na bo bakina imikino, harimo n'imikino yabagenewe.»
(c) «Wa mupfamatwi we!» → «Wa muntu ufite ubumuga bwo kutumva» cyangwa, ibyiza kurushaho, izina rye bwite.
Itegeko ry'ibanze: vuga umuntu mbere y'imimerere ye, kandi umwite izina rye igihe urizi.
Warning
Ubuzima bwo mu mutwe ni ubuzima. Ihungabana n'agahinda gakabije bishobora gufata umuntu wese kandi biravurwa. Niba wowe cyangwa mugenzi wawe ufite ibimenyetso bimara igihe (kunanirwa buri gihe, kwigunga, gutakaza icyizere), vugana n'umuntu mukuru wizeye cyangwa ugane ikigo nderabuzima kikwegereye.
Ntugasetse cyangwa ngo ukwirakwize amagambo asuzugura umuntu uri mu bihe bikomeye: ijambo rimwe rishobora kongera umutwaro we.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'ubuzima ukurikije OMS, uvuge n'impande zabwo eshatu.
Ni iki gitandukanya agahinda gasanzwe n'agahinda gakabije, ukurikije umwandiko?
Sesengura ijambo «igipfamatwi»: inteko yaryo n'impamvu rifatwa nk'ijambo ripfobya.
Hindura izi nteruro zibe iz'imvugo yubaha: (a) «Uriya ni ikimuga.» (b) «Ntukavugishe uriya musazi.»
Vuga ibintu bitatu Uwamahoro yakoze bikwiriye gukorerwa umuntu uri mu bihe bikomeye.
Andika itangazo rigufi ry'ihuriro «Ijambo ryiza» rihamagarira abanyeshuri ikiganiro ku buzima bwo mu mutwe.
1. Ubuzima ni imimerere myiza yuzuye y'umubiri, iyo mu mutwe n'imibanire n'abandi, si ukutagira indwara gusa. Impande: umubiri, mu mutwe, imibanire.
2. Agahinda gakabije kamara igihe kirekire kandi kakabuza umuntu gukora ibyo yakoraga (Ishimwe yaretse kuganira, amanota aramanuka, atinya kuza ku ishuri).
3. i-gi-pfamatwi: inteko ya 7 (iki-/igi-) ikunze kubamo ibintu; ishyira umuntu mu nteko y'ibintu kandi igahindura ubumuga izina rye ryose.
4. (a) «Uriya ni umuntu ufite ubumuga.» (b) «Ntugatererane uriya muntu; ari mu bihe bikomeye.» (cyangwa ibisa na byo)
5. Yakomeje kumwegera; yamutegaga amatwi ntamuseke; yamujyanye ku mujyanama w'ishuri.
6. Bisuzumwa hakurikijwe: umutwe «ITANGAZO»; utangaza n'abo bireba; igikorwa, itariki, isaha, ahantu; imvugo yubaha; itariki n'umukono.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Ijambo rimwe», igishushanyo cy'impande z'ubuzima (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Inshoza y'ubuzima ishingiye ku Itegeko-shinga ry'Umuryango w'Abibumbye wita ku Buzima (WHO Constitution), yahinduwe mu Kinyarwanda na Ganzaa.
