Ubuzima
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Ubuzima
Lesson 3 of 4
25 min
Umunyarwanda wo mu majyaruguru n'uwo mu majyepfo bavuga ururimi rumwe, barumvikana. Nyamara iyo ubateze amatwi, wumva ko batavuga kimwe neza: injyana y'amajwi, amagambo amwe n'amwe, uko bayavuga. Ibyo bitandukanye bitwa indimi shami. Uyu mwandiko uvuga umunyeshuri wasekaga mugenzi we kubera uko avuga, n'impanuro yahawe na nyirasenge. Ubuzima bwiza bw'ishuri na bwo ni ubuzima.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa. Abantu bawuvugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Gatete yari amaze imyaka itatu yiga mu ishuri ryo mu mujyi. Muri uwo mwaka, umunyeshuri mushya witwa Hakizimana yaje aturutse mu karere k'imisozi miremire. Akivuga, abanyeshuri bamwe baraseka: injyana y'ijwi rye yari itandukanye n'iyabo, kandi rimwe na rimwe yakoreshaga amagambo batari bamenyereye. Gatete yatangiye kumwigana, abandi bagaseka cyane.
(2) Mu biruhuko, Gatete yagiye kwa nyirasenge, Mukandoli, wari umwarimu w'indimi. Amubwira inkuru ya Hakizimana aseka. Nyirasenge ntiyaseka. Aramubaza ati: «Iyo ugiye kwa sokuru i Nyanza, abaturanyi baho bavuga nk'abo mu mujyi?» Gatete atekereza akanya, aramusubiza ati: «Oya, hari amagambo bavuga uko ntayavuga.»
(3) «Ngaho,» nyirasenge ati. «Ikinyarwanda ni nk'igiti kinini. Igiti kimwe, amashami menshi. Buri karere gafite ishami ryacyo: injyana yacyo, amagambo yacyo, uburyo bwacyo bwo kuvuga. Ibyo ntibigira umuntu umuswa: bigaragaza aho yakuriye. N'Ikinyarwanda wumva kuri radiyo cyangwa wiga mu ishuri, kiboneye, ni ishami ryatoranyijwe kugira ngo bose bagire aho bahurira.»
(4) Nyirasenge akomeza amubwira ko Ikinyarwanda kitavugwa mu Rwanda gusa: hari Abanyarwanda n'abavuga Ikinyarwanda muri Uganda no muri Kongo, kandi abaturanyi b'i Burundi bavuga Ikirundi, ururimi ruri hafi cyane y'Ikinyarwanda ku buryo abarubavuga bumvikana. «Uramutse ugiye i Bujumbura,» ati, «wakumva umuntu avuga "cane" aho twe tuvuga "cyane". Ese wamuseka?»
(5) Gatete agira isoni. Nyirasenge amushyira ikiganza ku rutugu ati: «Gusekwa kubera uko uvuga bishobora gutuma umuntu acecekera mu ishuri, akanga kubaza, akigunga. Ibyo na byo ni ukwangiza ubuzima bwe. Ijambo ryawe rishobora kumufasha cyangwa kumubabaza.»
(6) Ishuri ritangiye, Gatete asanga Hakizimana yicaye wenyine. Aramwegera ati: «Nyigisha amagambo y'iwanyu, nanjye nkwigishe ay'iwacu.» Mu cyumweru cyakurikiyeho, bari bamaze kwandika urutonde rw'amagambo mirongo itatu. Mwarimu w'Ikinyarwanda arubabonye, abasaba kuruvuga imbere y'ishuri.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ururimi shami (indimi shami) | imvugo y'ururimi rumwe itandukanye bitewe n'akarere, ikumvikana n'abavuga izindi mvugo z'urwo rurimi |
| Ikinyarwanda kiboneye | Ikinyarwanda gikurikiza amategeko y'imyandikire n'imivugire yemewe, gikoreshwa mu mashuri, itangazamakuru n'ubutegetsi |
| kwigana | gukora cyangwa kuvuga nk'undi, akenshi ugamije kumuseka |
| kwigunga | kwitandukanya n'abandi, ukibera wenyine |
| injyana y'ijwi | uko ijwi rizamuka rikamanuka iyo umuntu avuga |
1. Kuki abanyeshuri basekaga Hakizimana?
2. Nyirasenge yagereranyije Ikinyarwanda n'iki? Sobanura iryo gereranya.
3. Ni hehe handi havugwa Ikinyarwanda uretse mu Rwanda, ukurikije umwandiko?
4. Nyirasenge yerekanye ate ko gusekwa kubera uko uvuga bifitanye isano n'ubuzima?
5. Gusesengura: Ni iki cyerekana ko Gatete yumvise impanuro? Ese icyo yakoze ni igisubizo cyiza? Kuki?
Definition
Ururimi shami ni imvugo y'ururimi rumwe itandukanye n'izindi bitewe n'akarere ivugirwamo, mu majwi, mu magambo no mu njyana, ariko abayivuga bakumvikana n'abavuga izindi mvugo z'urwo rurimi.
Ururimi rw'icyitegererezo (Ikinyarwanda kiboneye) ni imvugo y'ururimi yemewe nk'icyitegererezo, ikurikiza amategeko y'imyandikire n'imivugire yemewe, igakoreshwa mu mashuri, mu itangazamakuru no mu butegetsi.
| Aho zitandukanira | Icyo bivuga |
|---|---|
| Imivugire n'injyana | uko amajwi avugwa, uko ijwi rizamuka rikamanuka |
| Amagambo | ikintu kimwe gishobora kugira izina ritandukanye mu turere tumwe |
| Imiterere y'amagambo | impinduka nto mu buryo amagambo amwe yubakwa cyangwa atondagurwa |
Impamvu zituma habaho indimi shami: intera iri hagati y'uturere; imisozi n'imigezi byatandukanyaga abantu kera; amateka y'uturere; imibanire n'abaturanyi bavuga izindi ndimi.
Ikinyarwanda n'Ikirundi birumvikana cyane hagati y'ababivuga, nyamara bifatwa nk'indimi ebyiri, kuko buri rurimi ari ururimi rw'igihugu cyarwo, rufite amategeko yarwo y'imyandikire. Ibi byerekana ko gutandukanya «ururimi» n'«ururimi shami» bidashingira ku kumvikana gusa, ahubwo no ku mateka n'imipaka y'ibihugu.
| Ikinyarwanda | Ikirundi |
|---|---|
| cyane | cane |
| ibyo | ivyo |
| igitabo | igitabu |
| ishuri | ishure |
Worked example
Urugero rwa 1: Gusesengura itandukaniro ry'amagambo
Ikibazo: Garagaza ubwoko bw'itandukaniro buri hagati ya «cyane» na «cane», n'uri hagati ya «igitabo» na «igitabu».
Worked example
Urugero rwa 2: Igihe cyo gukoresha ururimi shami n'igihe cyo gukoresha Ikinyarwanda kiboneye
| Imimerere | Imvugo ikwiye |
|---|---|
| Kuganira n'umuryango wawe mu karere kanyu | ururimi shami rwanyu ni rwo rusanzwe |
| Kwandika ikizamini cya Kinyarwanda | Ikinyarwanda kiboneye, gikurikiza amategeko y'imyandikire |
| Gutanga imbwirwaruhame ku rwego rw'igihugu | Ikinyarwanda kiboneye, kugira ngo bose bakumve |
| Guhimba umuvugo uvuga akarere kawe | ushobora gukoresha amagambo y'ururimi shami nk'umurimbo, ukayasobanura |
Warning
Nta rurimi shami ruruta urundi. Ikinyarwanda kiboneye cyatoranyijwe kugira ngo abantu bose bahurire ku cyitegererezo kimwe, si uko izindi mvugo ari mbi. Gusebya umuntu kubera uko avuga ni ivangura rishobora kwangiza ubuzima bwe bwo mu mutwe n'imyigire ye.
Ntugahimbe amagambo ngo uvuge ko ari ay'akarere runaka: iyo wandika ku rurimi shami, shingira ku bushakashatsi wakoze ku bantu barukoresha.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'ururimi shami n'iy'Ikinyarwanda kiboneye.
Vuga ahantu hatatu indimi shami zitandukanira, n'impamvu ebyiri zituma zibaho.
Kuki Ikinyarwanda n'Ikirundi bifatwa nk'indimi ebyiri n'ubwo abazivuga bumvikana?
Ni irihe jambo ry'Ikirundi rihuye na «ibyo» mu Kinyarwanda? Ni irihe hinduka ry'amajwi ririmo?
Kora ubushakashatsi buto mu muryango cyangwa mu ishuri: shaka amagambo atanu avugwa ukundi mu karere kamwe, uyandike n'ayo mu Kinyarwanda kiboneye, uvuge aho buri jambo rivugwa.
Andika igika cy'interuro nka munani ugaragaza uko ishuri ryakwakira neza abanyeshuri baturuka mu turere dutandukanye.
1. Ururimi shami: imvugo y'ururimi rumwe itandukanye bitewe n'akarere, ikumvikana n'izindi. Ikinyarwanda kiboneye: imvugo yemewe nk'icyitegererezo, ikurikiza amategeko y'imyandikire n'imivugire, ikoreshwa mu mashuri, itangazamakuru n'ubutegetsi.
2. Imivugire n'injyana; amagambo; imiterere y'amagambo. Impamvu: intera y'uturere; imisozi n'imigezi; amateka; imibanire n'abavuga izindi ndimi.
3. Kuko buri rurimi ari ururimi rw'igihugu cyarwo, rufite amateka n'amategeko y'imyandikire yarwo; gutandukanya ururimi n'ururimi shami bishingira no ku mateka n'imipaka, si ku kumvikana gusa.
4. «Ivyo». Igihekane by gihinduka vy.
5. Bisuzumwa hakurikijwe: amagambo atanu nyakuri; aho avugwa; ayo mu Kinyarwanda kiboneye; isoko (uwo wabajije).
6. Bisuzumwa hakurikijwe: ibitekerezo nk'ukwakira abashya, kubuza gusebanya, kwigishanya amagambo, kubaha imvugo z'uturere; urugero; imyandikire inoze.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Impanuro za nyirasenge», igishushanyo cy'Ikinyarwanda n'amashami yacyo (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
