Imiyoborere Myiza
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Imiyoborere Myiza
Lesson 1 of 4
25 min
Imiyoborere myiza ntipimirwa ku magambo meza y'abayobozi gusa: ipimirwa ku buryo abaturage bagira uruhare mu byemezo, uko babazwa ibyo bakoze n'uko bahabwa amakuru. Uyu mwandiko ukujyana mu nteko y'abaturage y'umudugudu. Nyuma yawo uziga gusesengura interuro mu buryo bw'igiti, uburyo bugaragaza neza uko amagambo y'interuro ahurira mu matsinda.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa. Umudugudu n'abantu bawuvugwamo ni ibyo gutekerezwa; gahunda zivugwamo ni iz'ukuri.
(1) Ku wa Kabiri nimugoroba, abaturage b'umudugudu wa Rugarama bitabiriye inteko rusange. Umukuru w'umudugudu, Nyiransabimana, yari yazanye urupapuro runini rwanditseho imihigo umudugudu wiyemeje mu mwaka: kugeza amazi meza ku ngo zose, kubaka ubwiherero bwujuje ibisabwa no kwandika abana bose mu mashuri.
(2) Ntiyatangiye avuga ibyagezweho gusa. Yabanje gusoma umuhigo umwe umwe, avuga icyakozwe, icyasigaye n'impamvu cyasigaye. «Twari twiyemeje ko ingo mirongo itanu zigera ku mazi meza,» ati, «none zimaze kuba mirongo itatu n'umunani. Amatiyo yatinze kugera. Ndabasaba ko mutubwira icyo tubona twakora.»
(3) Umusaza Rwakayiro arahaguruka: «Amafaranga twatanze mu muganda w'amatiyo yakoreshejwe ate?» Nyiransabimana ntiyarakaye. Asoma urutonde rw'amafaranga yinjiye n'ayasohotse, kandi yerekana inyemezabwishyu. Abaturage barongorerana, bamwe bati: «Noneho turabyumva.»
(4) Umukobwa w'umunyeshuri, Uwamahirwe, asaba ijambo. Avuga ko abana batatu bo mu mudugudu bataye ishuri kubera kubura ibikoresho. Inteko yemeza ko buri rugo rufite ubushobozi rutanga ikaye imwe, maze komite ishinzwe uburezi ikazakurikirana abo bana.
(5) Inama irangiye, Rwakayiro abwira mugenzi we ati: «Kera twumvaga ko umuyobozi ari uw'abategeka. None umuyobozi asigaye ari uwo tubaza.» Mugenzi we aramusubiza ati: «Kandi umuyobozi mwiza ni uwemera kubazwa.»
(6) Mu Rwanda, imihigo yatangijwe mu 2006 nk'uburyo inzego z'ibanze zihiga ibyo zizageraho kandi zikazabibazwa. Inteko z'abaturage, ihuriro ry'abaturage n'abayobozi babo, ni urubuga aho abaturage bagaragaza ibibazo byabo kandi bakagira uruhare mu gufata ibyemezo.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| imiyoborere | uburyo ubuyobozi bukoresha ububasha bwabwo mu gucunga ibibazo by'abaturage |
| imihigo | ibyo urwego cyangwa umuntu yiyemeje kugeraho mu gihe runaka, akazabibazwa |
| inteko rusange | inama ihuza abanyamuryango bose cyangwa abaturage bose b'ahantu |
| inyemezabwishyu | urupapuro rwemeza ko amafaranga yishyuwe |
| kubazwa inshingano | gusobanura ibyo wakoze n'uko wakoresheje ibyo washinzwe |
| gukorera mu mucyo | gukora ibintu ku mugaragaro, abantu bakamenya amakuru yose akenewe |
| kurongorerana | kuvugana buhoro, umwe yongorera undi |
1. Ni iyihe mihigo itatu umudugudu wari wiyemeje?
2. Nyiransabimana yasobanuye ate umuhigo w'amazi meza? Ni iki yasabye abaturage?
3. Rwakayiro yabajije iki? Nyiransabimana yamusubije ate?
4. Inteko yafashe ikihe cyemezo ku bana bataye ishuri?
5. Sobanura amagambo ya Rwakayiro: «umuyobozi asigaye ari uwo tubaza».
6. Gusesengura: Erekana mu mwandiko amahame atatu y'imiyoborere myiza, utange gihamya kuri buri hame.
Definition
Imiyoborere myiza ni imiyoborere ishingiye ku ruhare rw'abaturage, gukorera mu mucyo, kubazwa inshingano, kubahiriza amategeko no kudaheza, igamije inyungu rusange.
Iyiganteruro ni ishami ry'ikibonezamvugo ryiga uko amagambo ahurira mu nteruro n'imimaro yayo.
Gusesengura interuro mu buryo bw'igiti ni ukugaragaza, mu ishusho isa n'igiti gicuritse, uko interuro igabanyijemo amatsinda (itsinda ry'izina, itsinda ry'inshinga), na buri tsinda rigabanyijemo amagambo arigize.
1. Uburyo busanzwe bugaragaza umumaro wa buri jambo: Abaturage = ruhamwa; b'umudugudu = imfutuzi ya ruhamwa; bitabiriye = inshinga; inteko = icyuzuzo mbonera; rusange = imfutuzi y'icyuzuzo.
2. Uburyo bw'igiti bugaragaza amatsinda n'uko akomatanye. Interuro (I) igabanywamo kabiri: itsinda ry'izina (IZ) n'itsinda ry'inshinga (IN). Buri tsinda na ryo rigabanywamo amagambo arigize.
Igiti mu buryo bw'utwugarizo: igiti gishobora no kwandikwa ku murongo umwe: [I [IZ Abaturage b'umudugudu] [IN bitabiriye [IZ inteko rusange]]].
Worked example
Urugero rwa 1: «Umuyobozi yasobanuriye abaturage imihigo ejo.»
Worked example
Urugero rwa 2: Igiti cy'interuro ifite ruhamwa itagaragara
Interuro: «Twubatse ubwiherero bushya mu mudugudu.»
Warning
Amakosa akunze kugaragara
Practice
Imyitozo
Vuga amahame ane y'imiyoborere myiza.
Tandukanya isesengura risanzwe n'isesengura ry'igiti.
Sesengura mu buryo busanzwe: «Komite y'uburezi izakurikirana abana batatu.»
Kora igiti (cyangwa utwugarizo) cy'iyi nteruro: «Abaturage bishimiye raporo y'umuyobozi.»
Kora igiti cy'iyi nteruro, ugaragaze icyuzuzo nziguro: «Rwakayiro yabajije ikibazo gikomeye mu nteko.»
Andika igika cy'interuro esheshatu ku nteko y'abaturage wabonye cyangwa wumvise, maze ukore igiti cy'interuro imwe muri zo.
1. Uruhare rw'abaturage; gukorera mu mucyo; kubazwa inshingano; kubahiriza amategeko; kudaheza.
2. Isesengura risanzwe rivuga umumaro wa buri jambo (ruhamwa, inshinga, icyuzuzo…); iry'igiti rigaragaza amatsinda (IZ, IN) n'uko amagambo akomatanye mu matsinda.
3. Komite: ruhamwa; y'uburezi: imfutuzi ya ruhamwa; izakurikirana: inshinga; abana: icyuzuzo mbonera; batatu: imfutuzi y'icyuzuzo.
4. [I [IZ Abaturage] [IN bishimiye [IZ raporo y'umuyobozi]]]; muri IZ ya kabiri: Iz = raporo, Imf = y'umuyobozi.
5. [I [IZ Rwakayiro] [IN yabajije [IZ ikibazo gikomeye] [IC mu nteko]]]; IC = mu nteko (icyuzuzo nziguro cy'ahantu).
6. Bisuzumwa hakurikijwe: igika gifite insanganyamatsiko; igiti gifite I, IZ, IN n'amashami yabyo; amagambo ari mu itonde ry'interuro.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Imiyoborere ikwiye», igiti cy'interuro (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
