Imiyoborere Myiza
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Imiyoborere Myiza
Lesson 2 of 4
25 min
Mu kiganiro, abantu ntibahererekanya amagambo gusa: bahererekanya amakuru, ibyiyumvo, amategeko, ndetse n'ibimenyetso bitavuzwe. Uyu mwandiko uvuga umukozi wa Leta wazaniwe ibahasha itarafunguwe. Ikiganiro cye na rwiyemezamirimo kiragufasha kwiga amafatizo y'ubwumvane n'imimaro y'ururimi.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa. Abantu bawuvugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Mukankusi yari ashinzwe amasoko mu karere. Mu cyumweru cyari gishize, akarere kari karatangaje isoko ryo kubaka ibyumba by'amashuri. Ku wa Kane mu gitondo, telefone ye irasona. «Allo? Uranyumva?» ijwi ry'umugabo rirabaza. «Ndakumva,» Mukankusi aramusubiza. «Ni Kalisa, rwiyemezamirimo. Nshobora kugusura?»
(2) Kalisa yinjiye mu biro amwenyura, yicara adategereje ko bamuha intebe. Ashyira ku meza ibahasha y'umuhondo. «Ni akantu gato,» ati, «ko gushimira akazi keza mukora. Isoko ry'ibyumba by'amashuri, twumva ko twaritsinda.»
(3) Mukankusi ntiyakoze ku ibahasha. Aramureba, maze avuga atuje: «Bwana Kalisa, isoko rizatangazwa ku wa Gatanu, hakurikijwe amanota y'inyandiko zatanzwe. Ndababaye cyane kubona ushaka kuritsindira hano.»
(4) Kalisa araseka: «Si ruswa, ni impano.» Mukankusi aramusubiza ati: «Ijambo "impano" risobanura ikintu gitangwa nta kintu na kimwe gitegerejwe. Iyi bahasha yo itegereje isoko. Ubwo si impano: ni ruswa.» Arahaguruka, afungura urugi: «Nyamuneka, fata ibahasha yawe usohoke. Kandi umenye ko ibi ngomba kubimenyesha ubuyobozi.»
(5) Kalisa asohoka adasezeye. Mukankusi yandikira umuyobozi we ibaruwa imenyesha ibyabaye, anabimenyesha Urwego rw'Umuvunyi. Nimugoroba, abwira umukobwa we ibyabaye. Umukobwa aramubaza ati: «Mama, ntiwagize ubwoba?» Mukankusi aramwenyura: «Nagize ubwoba. Ariko nibuka ko ibyumba by'amashuri byubatswe nabi bigwira abana. Ruswa ihabwa umuntu umwe, ariko yishyurwa na bose.»
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| isoko (rya Leta) | amarushanwa yo gutoranya uzakora imirimo cyangwa uzatanga ibicuruzwa ku rwego rwa Leta |
| rwiyemezamirimo | umuntu cyangwa ikigo gikora imirimo ku masezerano, nk'ubwubatsi |
| ruswa | gutanga cyangwa kwakira ikintu kugira ngo umuntu akore cyangwa areke gukora ibyo ashinzwe mu buryo budakurikije amategeko |
| Urwego rw'Umuvunyi | urwego rwa Leta rurwanya akarengane na ruswa |
| ubwumvane | guhanahana amakuru, ibitekerezo n'ibyiyumvo hagati y'abantu |
| gusezera | kubwira abo usize ko ugiye |
1. Mukankusi yari ashinzwe iki? Ni irihe soko ryari ryatangajwe?
2. Kalisa yazanye iki? Yavuze ko ari iki?
3. Mukankusi yasobanuye ate itandukaniro ry'impano na ruswa?
4. Ni ibihe bikorwa bibiri Mukankusi yakoze nyuma y'uko Kalisa agenda?
5. Sobanura interuro: «Ruswa ihabwa umuntu umwe, ariko yishyurwa na bose.»
6. Gusesengura: Ni ibihe bimenyetso bitavuzwe (imyitwarire) byerekana imyumvire ya Kalisa n'iya Mukankusi?
Definition
Ubwumvane (itumanaho) ni uguhanahana amakuru, ibitekerezo n'ibyiyumvo hagati y'abantu babiri cyangwa benshi, hakoreshejwe ururimi cyangwa ibindi bimenyetso.
Amafatizo y'ubwumvane ni ibintu bitandatu bigomba kubaho kugira ngo ubwumvane bubeho: uwohereza, uwakira, ubutumwa, icyo bavugaho, inzira y'itumanaho n'ururimi bahuriyeho.
Imimaro y'ururimi ni icyo ururimi rumara mu bwumvane, bitewe n'ifatizo ubutumwa bwibandaho.
Umuhanga mu ndimi Roman Jakobson (1960) yahuje buri fatizo ry'ubwumvane n'umumaro w'ururimi:
| Ifatizo | Umumaro w'ururimi | Urugero mu mwandiko |
|---|---|---|
| Icyo bavugaho | gutanga amakuru | «isoko rizatangazwa ku wa Gatanu, hakurikijwe amanota» |
| Uwohereza | kugaragaza amarangamutima | «Ndababaye cyane…» |
| Uwakira | gukangura cyangwa gutegeka | «Nyamuneka, fata ibahasha yawe usohoke.» |
| Inzira y'itumanaho | kugenzura cyangwa gukomeza itumanaho | «Allo? Uranyumva?» «Ndakumva.» |
| Ururimi bahuriyeho | gusobanura ururimi ubwarwo | «Ijambo "impano" risobanura…» |
| Ubutumwa | ubuhanzi (ubwiza bw'imvugo) | «Ruswa ihabwa umuntu umwe, ariko yishyurwa na bose.» |
Ubwumvane bushobora kubangamirwa n'urusaku, ururimi rutumvikana n'uwakira, amarangamutima akabije, itandukaniro ry'umuco, cyangwa ibimenyetso bitavuzwe bivuguruza amagambo (urugero: kuvuga «ni impano» uhisha ibahasha mu buryo bw'ibanga).
Worked example
Urugero rwa 1: Kumenya umumaro w'ururimi
(a) «Muraho? Muranyumva neza aho inyuma?» → kugenzura itumanaho: uvuga areba niba inzira ikora.
(b) «Mbega ibyishimo mfite uyu munsi!» → amarangamutima: bigaragaza ibyiyumvo by'uwohereza.
(c) «Inteko izaba ku wa Kabiri saa cyenda.» → gutanga amakuru.
(d) «Nimuze mwese tujye mu muganda!» → gukangura uwakira.
(e) «"Ruswa" ni izina ry'inteko ya 9.» → gusobanura ururimi.
(f) «Igiti cy'amahoro gishora imizi mu bumwe.» (imvugo y'ishusho yahimbwe ngo ibe nziza kandi yibukwe) → ubuhanzi, n'ubwo inatanga inama.
Icyitonderwa: ubutumwa bumwe bushobora kugira imimaro irenze umwe; reba umumaro w'ingenzi.
Worked example
Urugero rwa 2: Gusesengura amafatizo y'ikiganiro cyo kuri telefone (igika cya 1)
Warning
Ntukitiranye «icyo bavugaho» n'«ubutumwa». Ubutumwa ni amagambo ubwayo yoherejwe; icyo bavugaho ni ikintu ayo magambo avuga ku isi (isoko, umuganda, inteko).
Kandi wibuke: ruswa ni icyaha. Uwasabwe cyangwa uwahawe ruswa ashobora kubimenyesha Urwego rw'Umuvunyi cyangwa RIB (166).
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'ubwumvane, uvuge amafatizo yabwo atandatu.
Huza buri fatizo n'umumaro w'ururimi ujyana na ryo.
Erekana umumaro w'ingenzi w'izi mvugo: (a) «Ayiii, ndababaye!» (b) «Funga urugi.» (c) «Ijambo "inteko" rifite inyito ebyiri.» (d) «Isoko rifungura saa moya.»
Vuga inzitizi eshatu z'ubwumvane, utange urugero kuri buri imwe.
Mu mwandiko, ni ikihe kimenyetso kitavuzwe cyerekana ko Kalisa atubaha Mukankusi?
Andika ikiganiro gito (imirongo 8–10) hagati y'umunyeshuri n'umuyobozi w'ishuri, ukoreshemo nibura imimaro ine y'ururimi, maze uyerekane.
1. Ubwumvane ni uguhanahana amakuru, ibitekerezo n'ibyiyumvo hagati y'abantu. Amafatizo: uwohereza, uwakira, ubutumwa, icyo bavugaho, inzira y'itumanaho, ururimi bahuriyeho.
2. Uwohereza: amarangamutima; uwakira: gukangura; icyo bavugaho: gutanga amakuru; inzira: kugenzura itumanaho; ururimi: gusobanura ururimi; ubutumwa: ubuhanzi.
3. (a) amarangamutima; (b) gukangura (gutegeka); (c) gusobanura ururimi; (d) gutanga amakuru.
4. Urusaku (imodoka zihita mu nama); ururimi rutumvikana (amagambo y'amahanga atasobanuwe); amarangamutima akabije (umujinya utuma umuntu atumva); itandukaniro ry'umuco; ibimenyetso bivuguruza amagambo.
5. Yicaye adategereje ko bamuha intebe (n'uko yasohotse adasezeye).
6. Bisuzumwa hakurikijwe: ikiganiro gifite inyurabwenge; nibura imimaro ine yerekanywe neza; imvugo y'icyubahiro ikwiye.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Ibahasha itarafunguwe», igishushanyo cy'amafatizo y'ubwumvane (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Amafatizo n'imimaro y'ururimi bishingiye ku cyitegererezo cya Roman Jakobson, «Linguistics and Poetics» (1960); byasobanuwe na Ganzaa mu magambo yayo.
