Imiyoborere Myiza
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Imiyoborere Myiza
Lesson 3 of 4
25 min
Imiyoborere myiza igaragarira no ku buryo umuturage yakirwa ku biro: niba ategereza amasaha, niba avugishwa neza, niba ahabwa serivisi yaje gushaka. Uyu mwandiko ni ikiganiro cyabereye ku biro by'umurenge. Uzakoresha amagambo yacyo wiga guhindura imvugo itaziguye mo imvugo iziguye, no gukoresha imvugo iboneye.
Ikiganiro cyanditswe na Ganzaa. Abantu bakivugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Nyiramana yageze ku biro by'umurenge saa mbiri za mu gitondo. Yari aje gufata icyemezo cy'ubutaka yari amaze ibyumweru bibiri asabye. Umukozi wari ku meza ya serivisi yari ari kuri telefone, aseka. Nyiramana ategereza iminota makumyabiri.
(2) Amaherezo, Nyiramana aravuga ati: «Mwaramutse, mwana wanjye. Ndashaka icyemezo cyanjye uyu munsi, kuko ejo ngomba kujya kwa muganga i Kigali.»
(3) Umukozi amureba atamuhagurukiye, ati: «Mama, ndi busy. Garuka ejo!»
(4) Nyiramana ati: «Mwana wanjye, maze kuza hano inshuro eshatu. Nzakora iki?» Umukozi ntiyamusubiza; asubira kuri telefone.
(5) Muri ako kanya, Umunyamabanga Nshingwabikorwa w'umurenge, Bizimana, yari anyuze aho. Yegera Nyiramana, aramubaza ati: «Mubyeyi, uracyategereje? Ni iki waje gushaka?» Amaze kumva ikibazo, ahindukirira umukozi, ati: «Shyira telefone hasi, umuhe serivisi ubu. Abaturage si bo badukorera: ni twe tubakorera.»
(6) Mu minota icumi, Nyiramana yari afite icyemezo cye. Ku wa Mbere wakurikiyeho, mu nama y'abakozi, Bizimana aravuga ati: «Kwakira nabi abatugana ni icyago kimunga icyizere abaturage bafitiye ubuyobozi. Duhashye iki cyago: guhera uyu munsi, buri muturage azakirwa mu minota itarenze cumi n'itanu.»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| serivisi | igikorwa umukozi akorera umuntu umugana, nko kumuha icyemezo |
| icyemezo cy'ubutaka | urupapuro rwemeza uburenganzira bw'umuntu ku butaka |
| gutegereza | kuguma ahantu ukirindiriye ko ikintu kiba |
| guhashya | kurwanya ikintu kugeza gicitse |
| icyago | ikintu kibi kigira ingaruka zikomeye ku bantu benshi |
| kumunga | kwangiza buhoro buhoro, nk'uko imungu zirya imyaka |
1. Nyiramana yari aje gushaka iki? Kuki yari akeneye kugihabwa uwo munsi?
2. Umukozi yitwaye ate? Garagaza ibikorwa bibiri bitari byiza.
3. Bizimana yakemuye ate ikibazo?
4. Sobanura interuro: «Abaturage si bo badukorera: ni twe tubakorera.»
5. Gusesengura: Kuki Bizimana yita kwakira nabi abaturage «icyago»?
Definition
Imvugo itaziguye isubiramo amagambo y'umuntu uko yayavuze, akenshi nyuma y'«ati:», hagati y'utwuguruzo n'utwugarizo «…»: Nyiramana ati: «Ndashaka icyemezo cyanjye.»
Imvugo iziguye ivuga ibyo umuntu yavuze mu magambo y'ubara inkuru, nta twuguruzo, ikoresheje «ko», «niba» cyangwa inshinga zisaba: Nyiramana avuga ko ashaka icyemezo cye.
Imvugo iboneye ni imvugo ikurikiza amategeko y'ikibonezamvugo n'imyandikire, ikoresha amagambo akwiye ku bo ubwira n'aho uri.
| Ibihinduka | Itaziguye | Iziguye |
|---|---|---|
| Ijambo ritangiza | ati: «…» | avuga ko…, abaza niba…, amubwira… |
| Ingenga | ndashaka, cyanjye, twe | ashaka, cye, bo |
| Indangagihe -ra- | Ndarashaka → ndashaka | ko ashaka (-ra- ivaho inyuma ya «ko») |
| Igihe | uyu munsi, ejo (hazaza), ubu | uwo munsi, bukeye (ku munsi ukurikiyeho), icyo gihe |
| Ahantu | hano | aho |
| Integeko | «Garuka ejo!» | amubwira kugaruka bukeye / amubwira ko agaruka bukeye |
| Ikibazo cy'«yego/oya» | «Uracyategereje?» | amubaza niba agitegereje |
| Ikibazo gifite ijambo ribaza | «Ni iki waje gushaka?» | amubaza icyo yaje gushaka |
Mu kiganiro, umukozi yavuze ati «ndi busy». Iyo ni imvugo itaboneye: ivanga indimi aho Ikinyarwanda gifite amagambo akwiye, kandi ntiyubaha uwo abwira. Dore amakosa akunze kurangwa mu mvugo:
| Ikosa | Itaboneye | Iboneye |
|---|---|---|
| Kuvanga indimi bitari ngombwa | «Ndi busy.» | «Mfite akazi kenshi; mwihangane gato.» |
| Isanisha ritari ryo | «Abaturage arategereje.» | «Abaturage barategereje.» |
| Inteko itari yo | «Icyemezo yawe.» | «Icyemezo cyawe.» |
| Imvugo itubaha | «Garuka ejo!» (umuntu mukuru) | «Mubyeyi, mwagaruka ejo saa tatu?» |
Worked example
Urugero rwa 1: Guhindura igika cya 4 mo imvugo iziguye
Itaziguye: Nyiramana ati: «Mwana wanjye, maze kuza hano inshuro eshatu. Nzakora iki?»
Worked example
Urugero rwa 2: Guhindura imvugo iziguye mo itaziguye
Iziguye: Bizimana yasabye umukozi gushyira telefone hasi no guha Nyiramana serivisi ako kanya.
Warning
Amakosa akunze kugaragara
Practice
Imyitozo
Tandukanya imvugo itaziguye n'iziguye, utange urugero rwa buri imwe.
Hindura mo imvugo iziguye: (a) Umukozi ati: «Ndi mu nama.» (b) Bizimana ati: «Uzagaruka ejo?» (c) Nyiramana ati: «Mumfashe!»
Hindura mo imvugo itaziguye: «Bizimana yabwiye abakozi ko guhera uwo munsi buri muturage azakirwa mu minota itarenze cumi n'itanu.»
Kosora izi nteruro zibe imvugo iboneye: (a) «Abakozi ararangaye.» (b) «Ni ok, nzaza tomorrow.» (c) «Igitabo zanjye zabuze.»
Kuki imvugo «Mama, ndi busy. Garuka ejo!» itaboneye mu kazi ka serivisi? Tanga impamvu ebyiri.
Andika inkuru ngufi (interuro 8–10) y'umuturage wakiriwe neza ku biro, ukoresheje nibura interuro ebyiri z'imvugo itaziguye n'ebyiri z'iziguye.
1. Itaziguye isubiramo amagambo uko yavuzwe, hagati ya «…» (Ati: «Ndaje.»); iziguye ivuga ibyavuzwe mu magambo y'ubara inkuru (Avuga ko aje.).
2. (a) Umukozi avuga ko ari mu nama. (b) Bizimana amubaza niba azagaruka bukeye (ku munsi ukurikiyeho). (c) Nyiramana abasaba kumufasha (cyangwa: abasaba ko bamufasha).
3. Bizimana ati: «Guhera uyu munsi, buri muturage azakirwa mu minota itarenze cumi n'itanu.»
4. (a) «Abakozi bararangaye.» (b) «Ni byiza, nzaza ejo.» (c) «Ibitabo byanjye byabuze.» (cyangwa «Igitabo cyanjye cyabuze.»)
5. Ivanga indimi aho Ikinyarwanda gifite amagambo akwiye («mfite akazi kenshi»); ni integeko itubaha umuntu mukuru waje gushaka serivisi; ntimusobanurira impamvu cyangwa igihe nyacyo.
6. Bisuzumwa hakurikijwe: inkuru ifite intangiriro n'umusozo; interuro ebyiri z'itaziguye (zifite «ati:» n'utwuguruzo); ebyiri z'iziguye (zifite «ko/niba», ingenga yahinduwe); imvugo iboneye.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Ikiganiro «Duhashye iki cyago», igishushanyo cy'imvugo itaziguye n'iziguye (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
