Gukunda Igihugu
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Gukunda Igihugu
Lesson 4 of 4
25 min
Mu mutwe wose wabonye gukunda igihugu mu bikorwa: umuganda, ubudehe, kwandika neza ururimi rwacyo. Iri somo rya nyuma rirabihuza mu muvugo ugereranya igihugu n'inanga, maze indangagaciro zikaba imirya yayo. Uzawusesengura, hanyuma wandike ihangamwandiko ryawe ku gukunda igihugu.
Umuvugo wahimbwe na Ganzaa.
Igitero cya 1
Sogokuru yancurangiye inanga ku ziko,
Arambwira ati: «Mwana, ntureba igiti,
Reba imirya: ni yo ivuga, ni yo iririmba.
Igihugu na cyo ni inanga, gifite imirya itanu.»
Igitero cya 2
Umurya wa mbere ni ubumwe:
Iyo ucitse, n'indi irahuzagurika;
Iyo ukomeye, amajwi yose arahuza,
Nk'imigezi ihurira mu kiyaga kimwe.
Igitero cya 3
Umurya wa kabiri ni umurimo:
Ni wo uvuza umudiho w'isuka mu gitondo,
Ni wo wubaka amatafari y'umuganda;
Utawufite acuranga indirimbo y'inzara.
Igitero cya 4
Umurya wa gatatu ni ukuri, utabeshya ugutwi,
Uwa kane ni ubwitange, utanga atabaze,
Uwa gatanu ni urukundo rw'igihugu:
Ni wo uhuza iyindi, ikaba indirimbo.
Igitero cya 5
None ndakwifuriza, mwana w'iki gihe,
Kutazareka umurya n'umwe ngo ucike,
Kuko inanga y'u Rwanda ntiyicurangwa n'umwe:
Ni twese, umurya ku wundi, tuyicuranga.
| Ijambo | Icyo risobanura mu muvugo |
|---|---|
| gucuranga | gukoresha igikoresho cy'umuziki ngo kivuge |
| umurya | umugozi w'igikoresho cy'umuziki; hano: indangagaciro |
| guhuzagurika | kuvuga nabi, nta murongo, ibintu bitajyanye |
| umudiho | injyana y'indirimbo cyangwa y'imbyino |
| ubwitange | gutanga igihe, imbaraga cyangwa ibintu byawe ku bw'inyungu rusange |
| atabaze | atabanje kubara (gutanga atiganda) |
1. Ni nde wigishije umusizi ko igihugu ari inanga? Yamubwiye kureba iki?
2. Vuga imirya itanu y'«inanga y'igihugu».
3. Ni iki kiba iyo umurya w'ubumwe ucitse?
4. Sobanura umukarago: «Utawufite acuranga indirimbo y'inzara.»
5. Umusizi yifuriza iki «umwana w'iki gihe» mu gitero cya nyuma?
Definition
Gukunda igihugu ni ukugikunda mu bitekerezo no mu bikorwa: kurinda ubumwe bwacyo, kugikorera, kuvugisha ukuri, kwitangira inyungu rusange no kubungabunga umuco n'ururimi byacyo.
Ihwanisha rirambuye ni ihwanisha rikomeza mu gice kinini cy'igihangano cyangwa mu gihangano cyose: hano, igihugu kiri inanga, indangagaciro zikaba imirya yayo kuva ku gitero cya mbere kugera ku cya nyuma.
Ihangamwandiko ni umwandiko umunyeshuri yandika ku nsanganyamatsiko yahawe, agaragaza ibitekerezo bye mu buryo butondetse: intangiriro, igihimba n'umusozo.
| Ingingo | Ibyagaragaye |
|---|---|
| Insanganyamatsiko | gukunda igihugu binyuze mu ndangagaciro zifatanyije |
| Imiterere | ibitero 5 by'imikarago 4. Igitero cya 1 n'icya 5 ni «ikadiri» (sogokuru n'umwana); ibitero 2–4 bisobanura imirya |
| Ihwanisha rirambuye | igihugu = inanga; indangagaciro = imirya; ubufatanye = indirimbo |
| Isubirajambo | «Umurya wa…», «Ni wo…»: rigaragaza urutonde rw'imirya kandi rikaba injyana |
| Igereranya | «Nk'imigezi ihurira mu kiyaga kimwe»: ubumwe buhuza amajwi nk'uko ikiyaga gihuza imigezi |
| Imvugo itaziguye | amagambo ya sogokuru mu gitero cya 1: inama ihererekanywa mu bisekuru |
| Ubutumwa | igihugu ntikubakwa n'umuntu umwe cyangwa indangagaciro imwe: twese, buri wese n'uruhare rwe |
Worked example
Urugero rwa 1: Igika cy'isesengura ku gitero cya 3
«Mu gitero cya gatatu, umusizi ahwanisha umurimo n'umurya wa kabiri w'inanga. Isubirajambo "Ni wo…" rigaruka mu mikarago ibiri, rikerekana ibikorwa bibiri by'umurimo: guhinga ("umudiho w'isuka") n'umuganda ("amatafari y'umuganda"). Umukarago wa nyuma, "Utawufite acuranga indirimbo y'inzara", ukoresha ishusho ikomeye: igihugu kidakora kiririmba inzara aho kuririmba uburumbuke. Iki gitero gihuza umuvugo n'ibyo twize ku muganda, kikerekana ko gukunda igihugu ari ugukora.»
Worked example
Urugero rwa 2: Imbata y'ihangamwandiko «Gukunda igihugu mu bikorwa bya buri munsi»
Intangiriro: gukunda igihugu si amagambo meza gusa: bigaragarira mu bikorwa bito bya buri munsi.
Ingingo ya 1: gukora neza akazi kawe n'amasomo yawe (urugero: umunyeshuri wiga ashyizeho umwete).
Ingingo ya 2: kwitabira ibikorwa rusange (urugero: umuganda, ubudehe).
Ingingo ya 3: kubungabunga ubumwe n'umuco (urugero: kwamagana amagambo y'urwango, kwandika Ikinyarwanda neza).
Umusozo: incamake; umuhamagaro: «buri wese acurange umurya we».
Warning
Ihangamwandiko si urutonde rw'amagambo meza. Ingingo zidafite ingero ntizemeza. Kandi ntukandukure umuvugo cyangwa umwandiko wasomye: koresha ibitekerezo byawe, ubishyigikize ingero zifatika.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'ihwanisha rirambuye, utange urugero rwo mu muvugo.
Kuki igitero cya 1 n'icya 5 byitwa «ikadiri» y'umuvugo?
Shaka mu muvugo igereranya rimwe n'isubirajambo rimwe, usobanure icyo buri kimwe kimara.
Ni uwuhe murya ubona ukwiye kongerwa ku nanga y'igihugu? Himba igitero cy'imikarago ine kiwuvuga.
Kora imbata y'ihangamwandiko ku nsanganyamatsiko: «Urubyiruko n'ubumwe bw'Abanyarwanda».
Andika ihangamwandiko (amagambo 300–350) ku nsanganyamatsiko: «Gukunda igihugu mu bikorwa bya buri munsi».
1. Ihwanisha rikomeza mu gice kinini cy'igihangano. Urugero: igihugu = inanga, indangagaciro = imirya, kuva ku gitero cya 1 kugera ku cya 5.
2. Kuko bitangira kandi bigasoza umuvugo n'abakinankuru bamwe (sogokuru n'umwana) n'ishusho imwe y'inanga, ibitero byo hagati bigasobanura imirya.
3. Igereranya: «Nk'imigezi ihurira mu kiyaga kimwe» (ubumwe buhuza). Isubirajambo: «Umurya wa…» (urutonde n'injyana).
4. Ibisubizo biratandukana (urugero: ubupfura, isuku, ubwubahane). Bisuzumwa hakurikijwe: imikarago ine; isano n'ihwanisha ry'inanga; nibura umunozanganzo umwe.
5. Bisuzumwa hakurikijwe: intangiriro ifite igitekerezo nyamukuru; ingingo eshatu zifite ingero; umusozo.
6. Bisuzumwa hakurikijwe: imiterere (intangiriro, igihimba, umusozo); ingingo zifite ingero zo mu Rwanda; amagambo ahuza; imyandikire iboneye; uburebure.
Ibyo kwibuka
Further reading
Ibitabo byo gusoma
