Gukunda Igihugu
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Gukunda Igihugu
Lesson 3 of 4
25 min
Gukunda igihugu bigaragarira no mu buryo dufata ururimi rwacyo. Ikinyarwanda gifite amategeko y'imyandikire yemewe, kugira ngo buri wese yandike kimwe kandi yumvikane. Muri iri somo urasoma ikayi y'urugendo y'umunyeshuri, yanditswe neza, maze wige amategeko yo kwandika amagambo aranga ahantu n'igihe, n'ibihekane (n)kw, (n)gw na hw.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa. Abantu bawuvugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Ku wa Gatanu, tariki ya 6 Werurwe 2026, saa kumi n'imwe za mu gitondo, twavuye i Kigali twerekeza mu Majyepfo. Imodoka y'ishuri yari yuzuye abanyeshuri mirongo ine n'umwarimu wacu w'amateka.
(2) Saa tatu, twageze i Nyanza, mu Ngoro y'Umwami. Twicaye iruhande rw'inzu nini y'ibyatsi, umuyobozi w'ingoro atubwira amateka y'ingoma. Hanze, abana b'aho baturebaga bamwenyura.
(3) Saa sita z'amanywa twafatiye ifunguro ku isoko rya Nyanza. Nyuma ya saa sita, twakomereje i Huye, mu ngoro ndangamurage iri muri uwo mujyi. Twabonye inkweto za kera, amacumu, ingwa abahanzi ba kera bakoreshaga mu gusiga, n'ibikoresho byo mu gikoni.
(4) Nimugoroba, twaraye ku ishuri ryari ryatwakiriye. Inshuti yanjye Kwizera yanyibukije ko twagombaga kwandika ibyo twabonye buri munsi. Twicaye hafi y'urumuri, twandika kugeza saa yine z'ijoro, nta guhwema.
(5) Ku wa Gatandatu mu gitondo, twasubiye i Kigali. Mu nzira, umwarimu yatubwiye ati: «Umunsi mwasuye ingoro z'iwanyu ni bwo mwatangiye kumenya uwo muri we.» Nageze iwacu nijoro, mfite ikayi yuzuye n'umutima wuzuye ishema.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| inzu ndangamurage | inzu ibikwamo ibintu by'amateka n'umuco, abantu bakaza kubireba |
| inkweto | ibyambarwa ku birenge |
| ingwa | itaka ry'umweru rikoreshwa mu gusiga cyangwa kwandika |
| guhwema | kuruhuka gato mu gihe ukora; «nta guhwema»: ubudahwema |
| igihekane | itsinda ry'ingombajwi zivugirwa hamwe mu mugemo umwe |
1. Urugendo rwatangiye ryari, kandi rwerekeje he?
2. Vuga ahantu habiri abanyeshuri basuye n'ibyo babonye.
3. Abanyeshuri bakoze iki nimugoroba?
4. Sobanura amagambo y'umwarimu yo mu gika cya 5.
Definition
Imyandikire ni amategeko agena uko amagambo y'ururimi yandikwa: inyuguti, ibihekane, utwatuzo, inyuguti nkuru n'uko amagambo atandukanywa.
Amagambo aranga ahantu ni amagambo cyangwa imvugo bigaragaza aho ikintu kibera (i Huye, mu Majyepfo, ku isoko, iwacu). Amagambo aranga igihe agaragaza igihe (ku wa Gatanu, saa tatu, nimugoroba).
Igihekane ni itsinda ry'ingombajwi zivugirwa hamwe mu mugemo umwe: kw (kwiga), nkw (inkweto), gw (kugwa), ngw (ingwa), hw (ihwa).
| Itegeko | Uko byandikwa | Ikosa ryo kwirinda |
|---|---|---|
| i, ku, mu zandikwa zitandukanye n'izina ry'ahantu; izina ry'ahantu ritangizwa n'inyuguti nkuru | i Kigali, i Nyanza, mu Rwanda, mu Majyepfo | iKigali, i kigali, muRwanda |
| mu, ku zandikwa zitandukanye n'izina rusange | mu ishuri, ku isoko, mu gikoni | mwishuri |
| kwa + umuntu | kwa Kalisa, kwa muganga | kwaKalisa |
| Amagambo amwe y'ahantu yandikwa ari ijambo rimwe | iwacu, iwanyu, imbere, inyuma, hanze, iruhande, haruguru, hepfo | i wacu, ha nze |
| Itegeko | Uko byandikwa | Ikosa ryo kwirinda |
|---|---|---|
| Iminsi y'icyumweru: ku wa + izina ritangizwa n'inyuguti nkuru | ku wa Mbere, ku wa Gatanu, ku Cyumweru | kuwa mbere, ku wambere |
| Amezi atangizwa n'inyuguti nkuru | Mutarama, Werurwe, Gicurasi, Nzeri, Ukuboza | werurwe |
| Itariki | tariki ya 6 Werurwe 2026 | tariki 6 werurwe |
| Amasaha: saa + umubare mu magambo | saa tatu za mu gitondo, saa sita z'amanywa, saa yine z'ijoro | sa tatu, saa 3 (mu nyandiko inoze) |
| Amagambo y'igihe yandikwa ari ijambo rimwe | nimugoroba, nijoro, ejobundi | ni mugoroba, ni joro |
| Igihekane | Ingero |
|---|---|
| kw | kwiga, kwemera, ukwezi, Kwizera |
| nkw | inkweto, inkwi |
| gw | kugwa, igwingira |
| ngw | ingwa, ingwe |
| hw | ihwa, amahwa, ihwanisha, guhwema |
Ibi bihekane byandikwa uko bivugwa: ingombajwi ikurikirwa na w mu mugemo umwe. Kenshi biva ku itegeko ry'iyungana ry'inyajwi: u y'akaremajambo ihinduka w imbere y'inyajwi.
Worked example
Urugero rwa 1: Gukosora igika gifite amakosa y'imyandikire
Igika gifite amakosa: «kuwa gatanu saa 5, twavuye iKigali tujya mwishuri rya huye. Twabonye inkuweto za kera, ni mugoroba dutaha iwacu.»
Igika gikosowe: «Ku wa Gatanu, saa tanu, twavuye i Kigali tujya mu ishuri rya Huye. Twabonye inkweto za kera, nimugoroba dutaha iwacu.»
Amakosa yakosowe: kuwa gatanu → Ku wa Gatanu; saa 5 → saa tanu; iKigali → i Kigali; mwishuri → mu ishuri; huye → Huye; inkuweto → inkweto; ni mugoroba → nimugoroba.
Worked example
Urugero rwa 2: Gusobanura igihekane ukoresheje iyungana ry'inyajwi
Ikibazo: Kuki twandika «kwemera» aho kwandika «kuemera»?
Igisubizo: (1) Imbundo igizwe n'akaremajambo ku- n'igicumbi -emera. (2) Iyo u ikurikiwe n'inyajwi, ihinduka w. (3) ku + emera → kwemera: havuka igihekane kw. Ni nk'uko u-mu-ana iba umwana.
Warning
Ntukavange imyandikire y'ubutumwa bwa telefone n'iy'inyandiko inoze. Muri raporo, mu ibaruwa y'ubutegetsi no mu kizamini, andika amasaha n'iminsi mu magambo, inyuguti nkuru aho zikwiye, kandi utandukanye i, ku, mu n'izina rikurikiye.
Practice
Imyitozo
Andika neza: (a) kuwa kabiri; (b) iHuye; (c) muri werurwe; (d) ni joro; (e) mwisoko.
Andika amezi atatu ya mbere y'umwaka n'iminsi ibiri ya nyuma y'icyumweru, wubahiriza inyuguti nkuru.
Andika amasaha akurikira mu magambo: 9:00 za mu gitondo; 12:00 z'amanywa; 17:30.
Shaka mu mwandiko amagambo atatu afite ibihekane nkw, ngw cyangwa hw.
Sobanura uko «kwiga» na «umwana» byubatse, ukoresheje iyungana ry'inyajwi.
Andika igika cy'interuro esheshatu ku rugendo wakoze, ukoresheje nibura amagambo atatu aranga ahantu n'atatu aranga igihe, wubahiriza amategeko y'imyandikire.
1. (a) ku wa Kabiri; (b) i Huye; (c) muri Werurwe; (d) nijoro; (e) mu isoko.
2. Mutarama, Gashyantare, Werurwe; ku wa Gatandatu, ku Cyumweru.
3. saa tatu za mu gitondo; saa sita z'amanywa; saa kumi n'imwe n'igice z'umugoroba.
4. inkweto (nkw), ingwa (ngw), guhwema (hw).
5. ku + iga → kwiga; u-mu + ana → umwana: u ihinduka w imbere y'inyajwi.
6. Bisuzumwa hakurikijwe: amagambo aranga ahantu n'igihe akoreshejwe neza; inyuguti nkuru; i, ku, mu zitandukanye n'amazina; amasaha mu magambo.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Ikayi y'urugendo», imbonerahamwe z'amategeko, igishushanyo cy'iyungana ry'inyajwi (SVG), ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
