Gukunda Igihugu
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Gukunda Igihugu
Lesson 2 of 4
25 min
Kera, iyo igihe cy'ihinga cyageraga, imiryango y'abaturanyi yishyiraga hamwe igahinga umurima wa buri wese uko isimburana. Ubwo bufatanye bwitwaga ubudehe. Uyu munsi, ubudehe bwahindutse uburyo abaturage b'umudugudu bihitiramo ibikorwa bibateza imbere. Uyu mwandiko uvuga umubyeyi ubudehe bwateje imbere, n'inama y'abaturage yafashe icyemezo. Uziga gukora inyandiko mvugo y'inama.
Inkuru yanditswe na Ganzaa. Abantu n'umudugudu bayivugwamo ni ibyo gutekerezwa.
(1) Mukandayisenga yasigaranye abana batatu nyuma y'urupfu rw'umugabo we. Yari afite umurima munini, ariko nta mbaraga zihagije zo kuwuhinga wenyine. Igihembwe cy'ihinga cyageze, umurima we ukimeze ibyatsi.
(2) Abaturanyi be batanu bishyize hamwe, bahingira hamwe imirima yabo uko isimburana: ku wa Mbere umurima w'umwe, ku wa Kabiri uw'undi. Ku wa Gatanu bageze ku murima wa Mukandayisenga. Mu munsi umwe, umurima yari amaze ibyumweru atinya warahinzwe. «Ntimwampaye imbaraga gusa,» yarababwiye, «mwampaye n'icyizere.»
(3) Nyuma y'amezi make, umudugudu wakoze inama y'ubudehe kugira ngo uhitemo umushinga w'umwaka. Umukuru w'umudugudu yayoboye inama, Mutabazi aba umwanditsi. Ku murongo w'ibyigwa hari ingingo ebyiri: guhitamo umushinga no gutora komite izawukurikirana.
(4) Abaturage batanze ibitekerezo bitatu: kugura ihene zo korora, kubaka ubwiherero rusange, no gutangiza itsinda ryo kuzigama. Nyuma y'impaka, batoye korora ihene: imiryango icumi ikennye kurusha iyindi yari kubanza guhabwa ihene ebyiri buri muryango, maze ihene ya mbere ivutse igahabwa undi muryango. Mukandayisenga yari mu miryango ya mbere.
(5) Hashize imyaka itatu, Mukandayisenga yari afite ihene icyenda n'inka imwe yaguze avanye amafaranga mu ihene. Yari amaze guha ihene abandi bantu babiri. Mu nama y'umudugudu, yahagurutse avuga ati: «Ubudehe ntibwampaye ihene gusa. Bwanyigishije ko iterambere ry'umwe ari iry'abandi.»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ubudehe | umuco wo gufashanya mu mirimo (cyane cyane ihinga); uyu munsi ni uburyo abaturage bihitiramo ibikorwa by'iterambere |
| umurongo w'ibyigwa | urutonde rw'ingingo zizigwa mu nama |
| inyandiko mvugo | inyandiko ivuga uko inama yagenze n'imyanzuro yayo |
| umwanditsi (w'inama) | umuntu ushinzwe kwandika ibivugirwa mu nama |
| umwanzuro | icyemezo cyafashwe nyuma y'ibiganiro |
| kuzigama | kubika amafaranga cyangwa ibintu by'ejo hazaza |
1. Mukandayisenga yari afite ikihe kibazo mu gihembwe cy'ihinga?
2. Abaturanyi be bamufashije bate?
3. Ni izihe ngingo zari ku murongo w'ibyigwa? Ni nde wayoboye inama, nde wayanditse?
4. Ni uwuhe mushinga watowe? Ihene zagombaga gutangwa zite?
5. Gusesengura: Sobanura amagambo ya Mukandayisenga: «iterambere ry'umwe ari iry'abandi.»
Definition
Inama ni iteraniro ry'abantu bahuriye hamwe kugira ngo baganire ku ngingo runaka bafate n'ibyemezo. Iyoborwa n'umuyobozi w'inama, ikandikwa n'umwanditsi, ikurikiza umurongo w'ibyigwa.
Inyandiko mvugo y'inama ni inyandiko y'umwanditsi ivuga uko inama yagenze: itariki, aho yabereye, abayitabiriye, ingingo zigiweho, ibyavuzwe muri make n'imyanzuro yafashwe. Isinywa n'umuyobozi w'inama n'umwanditsi.
Ururimi: igihe cyashize; ingenga ya gatatu; imvugo iziguye («Umukuru w'umudugudu yavuze ko…», «Abaturage basabye ko…»); interuro ngufi, zifatika.
Worked example
Urugero rwa 1: Inyandiko mvugo y'inama y'ubudehe
INYANDIKO MVUGO Y'INAMA Y'UBUDEHE Y'UMUDUGUDU WA KABEZA
Ku wa Gatandatu, tariki ya 9 Gicurasi 2026, saa cyenda z'amanywa, mu biro by'umudugudu wa Kabeza, habereye inama y'ubudehe iyobowe n'Umukuru w'umudugudu, yandikwa na Mutabazi.
Abitabiriye: abaturage 58; abatitabiriye bafite impamvu: 4.
Ku murongo w'ibyigwa: 1. Guhitamo umushinga w'umwaka. 2. Gutora komite izakurikirana umushinga.
Ingingo ya 1: Abaturage batanze ibitekerezo bitatu: korora ihene, kubaka ubwiherero rusange, gutangiza itsinda ryo kuzigama. Nyuma y'impaka, batoye korora ihene. Umwanzuro: imiryango icumi ikennye kurusha iyindi izahabwa ihene ebyiri buri muryango; ihene ya mbere ivutse izahabwa undi muryango.
Ingingo ya 2: Abaturage batoye komite y'abantu batatu. Umwanzuro: komite izatanga raporo mu nama itaha.
Inama yasojwe saa kumi n'imwe z'amanywa.
Umuyobozi w'inama (umukono) · Umwanditsi (umukono)
Worked example
Urugero rwa 2: Guhindura ibyavuzwe mu nama ngo bijye mu nyandiko mvugo
Mu nama: Mukamana ati: «Jye ndabona ubwiherero rusange ari bwo bwihutirwa, kuko abana barwara impiswi.»
Mu nyandiko mvugo: Mukamana yavuze ko abona ubwiherero rusange ari bwo bwihutirwa, kubera ko abana barwara impiswi.
Ibyahindutse: imvugo itaziguye yabaye iziguye; ingenga ya mbere iba iya gatatu; igitekerezo cyagumye uko cyakabaye.
Warning
Inyandiko mvugo si raporo, kandi si inkuru. Raporo ivuga ibikorwa byakozwe; inyandiko mvugo ivuga uko inama yagenze n'ibyemezo byayo. Umwanditsi w'inama ntashyiramo ibitekerezo bye bwite, kandi ntiyandika ijambo ku rindi ibyavuzwe byose: yandika ingingo z'ingenzi n'imyanzuro.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'ubudehe gakondo n'iy'ubudehe bw'iki gihe.
Vuga uruhare rw'umuyobozi w'inama n'urw'umwanditsi.
Vuga ibice birindwi by'inyandiko mvugo y'inama.
Tandukanya inyandiko mvugo y'inama na raporo y'ibikorwa mu ngingo ebyiri.
Hindura ibi byavuzwe mu nama ngo bijye mu nyandiko mvugo: Umukuru w'umudugudu ati: «Ihene zizagurwa mu kwezi gutaha, kandi buri muryango uzazitaho.»
Tegura inama y'ihuriro ryanyu (umurongo w'ibyigwa w'ingingo eshatu), muyikore mu ishuri, maze umwe mu banyeshuri akore inyandiko mvugo yayo.
1. Ubudehe gakondo: umuco wo gufashanya mu mirimo y'ihinga, imiryango ihingira hamwe imirima ya buri wese uko isimburana. Ubudehe bw'iki gihe: uburyo abaturage b'umudugudu bihitiramo kandi bagakora ibikorwa by'iterambere.
2. Umuyobozi: atangiza inama, ayobora ibiganiro akurikije umurongo w'ibyigwa, atanga ijambo, ashyira mu bikorwa amatora, asoza inama. Umwanditsi: yandika abitabiriye, ibyavuzwe muri make n'imyanzuro, maze akora inyandiko mvugo.
3. Umutwe; intangiriro; abitabiriye; umurongo w'ibyigwa; uko ingingo zigiweho n'imyanzuro; ingingo zinyuranye; isozwa n'imikono.
4. Inyandiko mvugo ivuga uko inama yagenze n'imyanzuro yayo; raporo ivuga ibikorwa byakozwe n'ibyagezweho. Inyandiko mvugo isinywa n'umuyobozi w'inama n'umwanditsi; raporo isinywa n'uwayikoze.
5. Umukuru w'umudugudu yavuze ko ihene zizagurwa mu kwezi gukurikiyeho, kandi ko buri muryango uzazitaho.
6. Bisuzumwa hakurikijwe: umurongo w'ibyigwa usobanutse; inama iyobowe neza; inyandiko mvugo ifite ibice byose, imvugo iziguye, imyanzuro n'imikono.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Inkuru «Ubudehe bwamuteje imbere», inyandiko mvugo y'urugero, igishushanyo cy'ubudehe gakondo (SVG), ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
