Umuco Nyarwanda
Primary 6 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 4 of 5
40 min
Let's begin
Iyo murumuna wa Keza arira, Keza amuririmbira indirimbo, maze agaceceka, akamwenyura. Indirimbo ifite imbaraga zo guhumuriza, gushimisha no kwigisha.
Uyu munsi urasoma inkuru y'umwana wahumurije umugabo w'umukire akoresheje indirimbo. Hanyuma uri bwige uko indirimbo yubakwa n'uko wahanga iyawe.
Inkuru ya Ursula Nafula, yahinduwe mu Kinyarwanda na African Storybook. Ganzaa yayihinduyeho gato.
Gahima yabanaga n'ababyeyi be na bashiki be bane bakuru. Bari batuye ku butaka bw'umugabo w'umukire. Akazu kabo k'ibyatsi kari kubatse iruhande rw'ibiti biteye ku murongo.
Gahima amaze imyaka itatu, yararwaye arahuma. Nyamara Gahima yari umwana ufite impano. Yashoboraga kwicarana n'abakuru bo ku musozi yari atuyeho, bakaganira ku bintu by'ingirakamaro.
Ababyeyi ba Gahima bakoraga mu rugo rw'umukire. Bavaga iwabo mu gitondo cya kare, bakagaruka nimugoroba bwije. Gahima yasigaranaga na gashiki ke gato.
Gahima yakundaga kuririmba. Umunsi umwe, nyina amubaza aho akura izo ndirimbo. Gahima aramusubiza ati: "Mama, numva zije mu mutwe wanjye, nkaziririmba." Yakundaga kuririmbira gashiki ke, cyane cyane iyo kabaga gashonje. Iyo kamwumvaga aririmba, karatuzaga, kakamubwira kati: "Gahima, ongera uyisubiremo!"
Umunsi umwe nimugoroba, ababyeyi be bagaruka bacecetse cyane. Gahima ahita amenya ko hari ikibazo. Arababaza ati: "Mama, papa, ni iki cyabaye?" Bamubwira ko umuhungu wa wa mugabo w'umukire yabuze. Uwo mugabo yari yashenguwe n'agahinda, yigunze.
Gahima abwira ababyeyi be ko aramutse amuririmbiye, yakongera kwishima. Ababyeyi be baramwangira bati: "Ni umukire cyane, kandi wowe ntubona. Indirimbo yawe ntacyo yamufasha." Ariko Gahima ntiyacika intege. Gashiki ke karamushyigikira kati: "Indirimbo za Gahima zirankomeza iyo nshonje. Zizafasha n'uwo mugabo."
Bukeye, Gahima asaba gashiki ke kumujyana kwa wa mugabo w'umukire. Ahagarara munsi y'idirishya, atangira kuririmba indirimbo ye yakundaga. Buhoro buhoro, wa mugabo atangira kurunguruka mu idirishya. Abakozi bahagarika ibyo bakoraga, bateze amatwi. Umwe muri bo aravuga ati: "Nta muntu n'umwe urabasha guhumuriza databuja. Aka gahungu katabona karibwira ko kamuhumuriza?"
Gahima arangije kuririmba, arahindukira ngo agende. Ariko wa mugabo asohoka yiruka ati: "Ndakwinginze, ongera uririmbe!" Muri ako kanya, abagabo babiri baza bahetse umuntu mu ngobyi. Bari bazanye wa muhungu w'umukire: bari bamusanze ku muhanda yakomeretse, atabasha kwiyegura. Uwo mugabo yishimira cyane kongera kubona umuhungu we. Ashimira Gahima kuko yari yamuhumurije, aramuhemba. Nuko ajyana umuhungu we kwa muganga, maze arakira. Kuva uwo munsi, Gahima n'indirimbo ze bamenyekana ku musozi wose.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| guhuma | kubura ubushobozi bwo kubona |
| impano | ubushobozi bwihariye umuntu yifitemo |
| gutuza | guceceka, ukumva umeze neza |
| kwigunga | kwitandukanya n'abandi kubera agahinda |
| kurunguruka | kureba hanze usohoye umutwe mu idirishya cyangwa mu muryango |
| guhumuriza | gukura umuntu mu gahinda, kumukomeza |
| kwiyegura | kwicara cyangwa guhaguruka wenyine |
Gahima yahumye afite imyaka ingahe?
Igisubizo: Itatu.
Kuki ababyeyi be bamwangiye kujya kuririmbira umukire?
Igisubizo: Bumvaga ko umwana utabona atashobora gufasha umugabo w'umukire.
Ni nde washyigikiye Gahima?
Igisubizo: Gashiki ke gato.
Ni irihe somo iyi nkuru itwigisha?
Igisubizo: Ubumuga ntibubuza umuntu kugira impano no gufasha abandi. Ntitugasuzugure umuntu kubera ubumuga bwe.
Indirimbo yahimbwe na Ganzaa.
Igitero cya 1
Mu gitondo cya kare, inyambo zirazinduka,
Amahembe maremare asa n'imiheto iteze.
Umushumba arazikama, icyansi kiruzura,
Abana baranywa, bagakura bakomeye.
Inyikirizo
Inyambo nziza, nziza, nziza!
Ni umurage wacu, tuzawurinda!
Igitero cya 2
Iyo izuba ricanye, inka zirashoka,
Zinywa ku mugezi, zikaruhukira mu gicucu.
Nimugoroba zitashye, zinjira mu kiraro,
Umuryango wose uzakira wishimye.
Inyikirizo (bayisubiramo)
Igitero cya 3
Inka ni ubucuti, inka ni ubuvandimwe,
Kugabira umuturanyi ni ukubaka urugwiro.
Nitwite ku nka zacu, twite no ku bwatsi bwazo,
U Rwanda rwacu rutemba amata n'ubuki.
Inyikirizo (bayisubiramo)
Amagambo yabugenewe ku nka: inka zirashoka (zijya kunywa amazi); umushumba arakama (akura amata ku nka); kugabira umuntu (kumuha inka nk'impano).
Indirimbo ni igihangano kigizwe n'amagambo ahimbwe neza, aririmbwa mu njyana iryoheye amatwi. Ishobora kuririmbwa n'umuntu umwe cyangwa benshi, igaherekezwa n'amashyi cyangwa ibicurangisho nk'ingoma, inanga n'umuduri. Uwahimbye indirimbo yitwa umuhanzi.
Hari amoko menshi y'indirimbo: iz'abana, iz'ubukwe, iz'akazi (nk'izo abahinzi baririmba bahinga), iz'iyobokamana n'iz'igihugu, nka "Rwanda Nziza", indirimbo yubahiriza igihugu.
Tip
Uko wabyibuka: Igitero kivuga inkuru, inyikirizo ikayitsindagira. Niba ushaka kumenya inyikirizo y'indirimbo, shaka igice kigaruka kenshi.
Urugero rw'inyikirizo ku isuku:
"Karaba, karaba intoki zawe,
Isuku ni isoko y'ubuzima bwiza!"
Muri "Inyambo nziza", ni iyihe mikarago igize inyikirizo?
Igisubizo: "Inyambo nziza, nziza, nziza! / Ni umurage wacu, tuzawurinda!"
Tanga urugero rw'igereranya ruri muri iyo ndirimbo.
Igisubizo: "Amahembe maremare asa n'imiheto iteze."
"Inka zirashoka" bisobanura iki?
Igisubizo: Inka zijya kunywa amazi.
Kuki inyikirizo isubirwamo kenshi?
Igisubizo: Kugira ngo itsindagire ubutumwa bw'ingenzi, kandi abantu bayifate mu mutwe vuba, bayiririmbane n'umuhanzi.
Ni iki Gahima yakoresheje ahumuriza umugabo w'umukire?
Igisubizo: Indirimbo ye yakundaga.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko: Indirimbo ya Gahima, wanditswe na Ursula Nafula, uhindurwa mu Kinyarwanda na Patrick Munyurangabo, ushushanywa na Peris Wachuka. Watangajwe na African Storybook (© Africa Storybook Initiative 2015), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yawukosoyemo imyandikire kandi ihindura gato uko urangira.
Indirimbo "Inyambo nziza" n'inyigisho ku ndirimbo byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Inyambo "The Pride of Rwandan Hertage", yafashwe na Happy Gentille, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC0.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Mu nkuru "Indirimbo ya Gahima", kuki umugabo w'umukire yari yashenguwe n'agahinda?
