Umuco Nyarwanda
Primary 6 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 5 of 5
40 min
Let's begin
Hari imvugo Abanyarwanda bakoresha zifite inkuru ziri inyuma yazo. Urugero, iyo babonye umwana watetesheje cyane, udashobora kugira icyo yikorera, bamwe baravuga bati: "Yarezwe bajeyi!" Iyo mvugo ntiyavutse ubusa: ikomoka ku mukobwa witwaga Bajeyi wabayeho kera.
Imvugo nk'izo zitwa insigamigani. Uyu munsi urasoma inkuru yanditswe nk'insigamigani, maze wige uko insigamigani iteye n'amoko yayo.
Icyitonderwa: iyi nkuru n'iyi mvugo ni ibihimbano bya Ganzaa. Byanditswe nk'insigamigani kugira ngo bikwereke uko insigamigani yubakwa. Si insigamigani ya kera.
Uyu mugani bawuca iyo babonye umuntu wihutira kwishimira ikintu kitarera, kikamupfira ubusa, maze agasigara areba abandi bacyishimira. Ni bwo bagira bati: "Yasoromye nk'inkende." Wakomotse ku nkende yabaga mu ishyamba ryari ku nkengero z'urutoki runini.
Kera habayeho inkende yari ituye muri iryo shyamba. Buri munsi yarebaga igitoki kinini cyari mu rutoki, ikishimira uko gikura. Inshuti yayo, inuma, iyigira inama iti: "Ihangane gato. Igitoki nikimara kwera, uzarya imineke iryoshye." Inkende iti: "Nzategereza iki kandi inzara indya ubu?"
Ijoro rimwe, inkende yurira insina, isoroma cya gitoki kikiri kibisi. Iragitonora, irarya, irarya kugeza ihaze. Bukeye, inda irayirya cyane, imara iminsi itatu iryamye, itaka. Hashize ibyumweru bibiri, ibitoki byo mu rutoki rwose birera. Inuma n'izindi nyoni bishimira imineke myiza, ariko inkende yo nta cyo yari igifite, kuko yari yarasoromye icyayo kitarera. Isigara ireba abandi barya, yicuza.
Kuva ubwo, iyo babonye umuntu wihutiye ikintu kitarera kikamupfira ubusa, baravuga bati: "Yasoromye nk'inkende." Bishatse kuvuga ko kwihangana bifite akamaro, kandi ko ikintu cyiza kigerwaho buhoro buhoro.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| guca umugani | kuvuga umugani cyangwa imvugo ikomoka ku mugani |
| inkomoko | aho ikintu cyavuye, aho cyatangiriye |
| kwera | gushya (ku mbuto n'ibitoki), kuba byiteguye kuribwa |
| kibisi | kitarashya, kitareze |
| kwicuza | kubabazwa n'ikosa wakoze |
| gutetesha | kurera umwana umuha ibyo ashaka byose, ntumutoze imirimo |
Inuma yagiriye inkende iyihe nama?
Igisubizo: Kwihangana, igategereza ko igitoki kera.
Byagendekeye bite inkende imaze kurya igitoki kibisi?
Igisubizo: Inda yarayiryaga, imara iminsi itatu iryamye, maze nyuma isigara ireba abandi barya imineke.
Ni irihe somo "Yasoromye nk'inkende" itanga?
Igisubizo: Kwihangana bifite akamaro; kwihutira ikintu kitarera bishobora gutuma kigupfira ubusa.
Insigamigani ni imvugo ikoreshwa mu Kinyarwanda, ifite inkuru y'inkomoko iri inyuma yayo. Iyo nkuru ivuga igikorwa cyakozwe n'umuntu wabayeho koko, cyangwa ikintu cyabaye mu mateka, cyangwa ikavuga inyamaswa n'ibindi bintu byitiriwe igikorwa runaka.
Izina "insigamigani" rikomoka ku mvugo "gusiga umugani": umuntu wakoze igikorwa gikomeye, cyiza cyangwa kibi, abantu bakakimwibukiraho, bakavuga bati "yasize umugani".
Reba uko umwandiko wasomye wubahiriza uturango dutatu: igika cya mbere kivuga igihe bawuca, ibika bibiri bikurikiraho bivuga inkomoko, igika cya nyuma kigasobanura isomo.
| Ubwoko | Icyo ishingiyeho | Urugero |
|---|---|---|
| Insigamigani nyirizina | Ikomoka ku bantu babayeho koko cyangwa ku byabaye mu mateka. | "Yarezwe bajeyi": bawuca iyo babonye umwana cyangwa umuntu mukuru watetesheje cyane. Ikomoka kuri Bajeyi ba Sharangabo, wabayeho ahasaga mu mwaka wa 1700. |
| Insigamigani nyitiriro | Yitirirwa inyamaswa, inyoni cyangwa ibindi bintu, nubwo bitigeze bivuga cyangwa bikora ibyo bivugwa. | "Mpuriye he n'ibiguruka?", yitirirwa igikeri; cyangwa "Yasoromye nk'inkende", inkuru y'icyitegererezo wasomye. |
Tip
Uko wabyibuka: Insigamigani = imvugo + inkuru yayo. Ibaze ibibazo bitatu: Bawuca ryari? Wakomotse kuri nde cyangwa kuri iki? Usobanura iki? Niba ubonye ibisubizo bitatu, ni insigamigani.
Ushobora no guhimba insigamigani nyitiriro yawe ku nyamaswa, nk'uko Ganzaa yabigenje. Gusa ujye uvuga ko ari igihimbano, kugira ngo hatagira uwibwira ko ari iya kera.
"Yasoromye nk'inkende" ni insigamigani y'ubuhe bwoko?
Igisubizo: Nyitiriro, kuko yitirirwa inyamaswa.
"Igiti kigororwa kikiri gito" ni insigamigani?
Igisubizo: Oya. Ni umugani mugufi: nta nkuru y'inkomoko igira.
Vuga ingingo eshatu zigize insigamigani.
Igisubizo: Igihe bawuca, inkomoko yawo, n'igisobanuro cyawo.
"Yarezwe bajeyi" ni nyirizina cyangwa nyitiriro? Kubera iki?
Igisubizo: Ni nyirizina, kuko ikomoka ku muntu wabayeho koko, Bajeyi ba Sharangabo.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko "Yasoromye nk'inkende" (igihimbano) n'inyigisho ku nsigamigani byanditswe na Ganzaa. Ingero z'insigamigani za kera ("Yarezwe bajeyi", "Mpuriye he n'ibiguruka?") ni iz'ubuvanganzo nyarwanda bwa rubanda.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Shyira ibice by'insigamigani ku murongo, nk'uko bikurikirana.
Kanda amakarita ukurikije uko akurikirana.
