Umuco Nyarwanda
Primary 6 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 2 of 5
40 min
Let's begin
Mu bukwe bwa mukuru we, Uwase yabonye umusaza wicaye imbere y'abashyitsi. Buri gihe iyo yavugaga, abantu bose baramwumvaga, bakamwenyura. Nyina aramwongorera ati: "Uriya ni umuranga. Ni we wahuje imiryango yombi."
Umuranga akora iki? Kuki ari ingenzi mu bukwe bwa Kinyarwanda? Soma umwandiko ukurikira umenye.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
Habimana yari umwarimu ukiri muto mu ishuri ribanza ry'i Nyamata. Yakundaga Mutesi, umuforomokazi wakoraga ku kigo nderabuzima cyo mu murenge baturanye. Bamaze igihe baganira, biyemeza kuzabana. Nuko Habimana abibwira ababyeyi be.
Se aramwitegereza, aramwenyura ati: "Wa mwana we, iyo ni inkuru nziza. Ariko mu muco wacu, ubukwe ntibuhuza abantu babiri gusa, buhuza imiryango ibiri. Tugomba gushaka umuranga."
Umuranga yabaye umusaza Gatete, umuturanyi wari uzi neza imiryango yombi. Gatete yari azwiho kuvugisha ukuri, kwihangana no gukunda amahoro. Yabanje kujya kwa se wa Mutesi, aramubwira ati: "Mwa babyeyi mwe, nje kubaramutsa no kubabwira ko hari umusore mwiza wifuza kuba umwe mu muryango wanyu." Ababyeyi ba Mutesi baramubaza bati: "Uwo musore ni muntu ki? Akora iki? Umuryango we umeze ute?" Gatete ntiyabeshye kandi ntiyakabije. Yababwiye ibyiza bya Habimana, ababwira n'uko akiri umwarimu utaragira ubutunzi bwinshi.
Imiryango yombi imaze kumvikana, hategurwa umunsi wo gufata irembo, hakurikiraho uwo gusaba no gukwa. Uwo munsi, abashyitsi bicara ahabugenewe, maze abavugizi b'imiryango yombi baterana amagambo meza, arimo urwenya n'ubuhanga. Umuvugizi w'umuryango wa Mutesi arabaza ati: "Yemwe mwa bashyitsi mwe, muraturuka he, kandi murashaka iki iwacu?" Umuvugizi w'umuryango wa Habimana aramusubiza ati: "Twaje kubasaba umugeni, kuko twumvise ko iwanyu hari ubwiza n'ubupfura." Abantu bose bakoma amashyi.
Mu gihe cyose cy'imyiteguro, Gatete ntiyahwemye kugira inama abageni. Yarababwiraga ati: "Wa musore we, nawe wa mukobwa we, urugo rwubakwa n'ubwubahane, ibiganiro n'ubufatanye. Nimugira ikibazo, muzagishe inama abakuru." Umunsi w'ubukwe ugeze, Gatete yicaye imbere, amwenyura. Abantu benshi baravugaga bati: "Umuranga mwiza ameze nk'ikiraro gihuza imisozi ibiri."
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umuranga | umuntu uhuza imiryango ibiri igiye gushyingirana, akayimenyesha ukuri kuri buri ruhande |
| gufata irembo | intambwe ya mbere: umuryango w'umusore ujya kumenyesha umuryango w'umukobwa ko wifuza kuwusaba umugeni |
| gusaba | umuhango umuryango w'umusore usabiramo umukobwa ku mugaragaro |
| gukwa | gutanga inkwano (kera yabaga ari inka) nk'ikimenyetso cyo gushimira no guhuza imiryango |
| umuvugizi | umuntu uvugira abandi mu birori cyangwa mu nama |
| gukabya | kuvuga ibirenze ukuri |
| kudahwema | gukomeza gukora ikintu utarambirwa |
Habimana na Mutesi bakoraga iyihe mirimo?
Igisubizo: Habimana yari umwarimu, Mutesi ari umuforomokazi.
Kuki se wa Habimana yavuze ko bakeneye umuranga?
Igisubizo: Kuko mu muco nyarwanda ubukwe buhuza imiryango ibiri, si abantu babiri gusa.
Kuki Gatete ari we watoranyijwe?
Igisubizo: Yari azi neza imiryango yombi, kandi yari azwiho kuvugisha ukuri, kwihangana no gukunda amahoro.
Vuga intambwe z'ubukwe zivugwa mu mwandiko.
Igisubizo: Gufata irembo, gusaba no gukwa, hanyuma ubukwe.
Kuki byari byiza ko Gatete avuga n'uko Habimana ataragira ubutunzi bwinshi?
Igisubizo: Kuko ukuri kubaka icyizere. Iyo umuranga akabije, imiryango ishobora kuzabimenya nyuma, ikababara, ikanamutakariza icyizere.
"Umuranga mwiza ameze nk'ikiraro gihuza imisozi ibiri." Iyo mvugo isobanura iki?
Igisubizo: Nk'uko ikiraro gihuza impande ebyiri, umuranga ahuza imiryango ibiri igiye kuba umwe.
Soma izi nteruro zo mu mwandiko:
Muri izo nteruro zose, uvuga arahamagara cyangwa arabwira abari imbere ye. Amagambo wa na mwa ni ibinyazina mpamagazi.
Ikinyazina mpamagazi ni ikinyazina dukoresha duhamagara umuntu, cyangwa ikintu dufata nk'umuntu, kugira ngo yumve ko ari we tubwira. Kiza imbere y'izina ry'uwo duhamagara.
| Izina (umwe) | Duhamagara umwe | Izina (benshi) | Duhamagara benshi |
|---|---|---|---|
| umwana | Wa mwana we! | abana | Mwa bana mwe! |
| umusore | Wa musore we! | abasore | Mwa basore mwe! |
| umubyeyi | Wa mubyeyi we! | ababyeyi | Mwa babyeyi mwe! |
| igiti | Wa giti we! | ibiti | Mwa biti mwe! |
Tip
Uko wabyibuka: wa ... we ni iby'umwe; mwa ... mwe ni iby'abenshi. Bigenda ari bibiri bibiri, nk'inkweto ebyiri: ntushobora kwambara inkweto y'umwana ku kirenge kimwe n'iy'umuntu mukuru ku kindi!
Mu itsinda ry'abantu batanu, mukine agakino gato k'umunsi wo gusaba. Abanyarubuga ni: umuvugizi w'umuryango w'umusore, umuvugizi w'umuryango w'umukobwa, umuranga, se w'umukobwa na nyina w'umusore.
Urugero rw'intangiriro:
Umuvugizi w'umuryango w'umukobwa: "Yemwe mwa bashyitsi mwe, murakaza neza! Ko tubona muje ari benshi, mwazanywe n'iki?"
Umuvugizi w'umuryango w'umusore: "Mwa babyeyi mwe, twumvise ko iwanyu hari ubupfura n'urukundo. Twaje kubasaba ko imiryango yacu yombi iba umuryango umwe."
Umuranga: "Wa muvugizi we, ibyo muvuga ni ukuri. Nzi neza imiryango yombi, kandi nzi ko ari imiryango y'inyangamugayo."
Hamagara abanyeshuri benshi ukoresheje ikinyazina mpamagazi.
Igisubizo: Mwa banyeshuri mwe!
Kosora iyi nteruro: "Wa bana we, nimuze turye."
Igisubizo: Mwa bana mwe, nimuze turye. (Abana ni benshi, bityo ni mwa ... mwe.)
Uzuza: "___ mukobwa we, ngwino hano."
Igisubizo: Wa. (Umukobwa ni umwe.)
Vuga imico itatu y'umuranga mwiza ivugwa mu mwandiko.
Igisubizo: Kuvugisha ukuri, kwihangana no gukunda amahoro. (Yari azi n'imiryango yombi.)
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko "Umuranga mwiza" n'inyigisho zo muri iri somo byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Mu muco nyarwanda, umuranga ni nde?
