Umuco Nyarwanda
Primary 6 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 3 of 5
40 min
Let's begin
Ku munsi wo gusoza umwaka w'amashuri, ingoma zirahinda. Intore z'ishuri zinjira ku rubyiniro zisimbuka, amayugi avuga, maze abantu bose bakoma amashyi. Wigeze wibaza aho iyo mbyino ikomoka n'icyo itorero ryigisha?
Uyu munsi urasoma umwandiko ku itorero, hanyuma wige uko bahina umwandiko: kuwuvuga mu magambo make ariko ntutakaze ibitekerezo by'ingenzi.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
Kera mu Rwanda, itorero ryari ishuri ry'umuco. Abasore batoranyijwe bajyaga gutozwa ibwami cyangwa ku batware. Aho ngaho bigiraga hamwe imvugo inoze, kubyina, kwivuga, kurasa umuheto no gusimbuka urukiramende. Ariko icy'ingenzi kuruta ibindi, bigiraga indangagaciro: ubutwari, ubupfura, kuvugisha ukuri, gukunda igihugu no kwitangira abandi. Umusore wavaga mu itorero yabaga yabaye intore: umuntu uzi kwifata, uzi kuvuga kandi witeguye gukorera abandi. Abakobwa bo bigishirizwaga mu miryango yabo: kuboha ibiseke, kwakira abashyitsi n'ubupfura.
Mu myaka ya 2000, u Rwanda rwongeye gutangiza Itorero ry'Igihugu. Uyu munsi ntirigenewe abasore gusa: abakobwa n'abahungu, abanyeshuri, abakozi n'abayobozi bose bararyitabira. Ritoza Abanyarwanda gukunda igihugu, kugira ubumwe, gukunda umurimo, kuba inyangamugayo no kwirinda kirazira. Hari itorero mu mashuri no mu midugudu.
Uretse Itorero ry'Igihugu, hari n'amatorero ndangamuco. Ayo ni amatsinda y'abantu bahuriye ku kubungabunga no kwerekana umuco nyarwanda mu mbyino, mu ndirimbo no mu ngoma. Aboneka mu mashuri, mu midugudu, mu nsengero no mu bigo bitandukanye. Mu mbyino zayo harimo imbyino y'intore y'abasore bitwaje icumu n'ingabo, n'umushayayo w'abakobwa bazunguza amaboko bitonze. Abavuzi b'ingoma bayobora injyana, abaririmbyi bakikiriza.
Amatorero ndangamuco afite akamaro kanini. Asusurutsa ibirori nk'ubukwe, umuganura n'iminsi mikuru y'igihugu. Afasha urubyiruko kumenya no gukunda umuco warwo, bikarurinda kwibagirwa aho rukomoka. Anashimisha ba mukerarugendo basura u Rwanda, bityo akinjiriza igihugu amafaranga. Koko, umuco ni wo ugaragaza abo turi bo.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| itorero | ishuri ry'umuco ritoza indangagaciro |
| intore | umuntu watojwe mu itorero; umubyinnyi w'imbyino y'intore |
| indangagaciro | imico myiza igaragaza agaciro k'umuntu n'igihugu, nk'ubunyangamugayo n'ubupfura |
| kirazira | ibintu umuco utemera, bitagomba gukorwa |
| urukiramende | umukino gakondo wo gusimbuka hejuru |
| kwivuga | kuvuga ibyivugo, amagambo y'ubutwari umuntu yivugaho |
| umushayayo | imbyino y'abakobwa n'abagore, ibyinwa bitonze bazunguza amaboko |
| ingabo | igikoresho cyo kwikingira intore yitwaza mu mbyino |
Kera, itorero ryigishaga iki?
Igisubizo: Indangagaciro (ubutwari, ubupfura, kuvugisha ukuri, gukunda igihugu), imvugo inoze, kubyina, kwivuga, kurasa umuheto no gusimbuka urukiramende.
Itorero ry'Igihugu ry'ubu ritandukaniye he n'irya kera?
Igisubizo: Ubu ryitabirwa n'Abanyarwanda bose: abakobwa n'abahungu, abanyeshuri, abakozi n'abayobozi. Kera ryari iry'abasore gusa.
Amatorero ndangamuco ni iki?
Igisubizo: Ni amatsinda abungabunga kandi agaragaza umuco nyarwanda mu mbyino, mu ndirimbo no mu ngoma.
Vuga akamaro gatatu k'amatorero ndangamuco.
Igisubizo: Asusurutsa ibirori; atoza urubyiruko gukunda umuco warwo; ashimisha ba mukerarugendo, akinjiriza igihugu amafaranga.
Guhina umwandiko ni ukuwuvuga cyangwa kuwandika mu magambo make, ugumanamo ibitekerezo by'ingenzi byawo gusa. Ibyo wanditse byitwa inshamake cyangwa impine.
Kera, itorero ryari ishuri ry'umuco ryatozaga abasore indangagaciro, imvugo inoze, imbyino n'imikino gakondo. Uyu munsi, Itorero ry'Igihugu ryitabirwa n'Abanyarwanda bose, rikabatoza gukunda igihugu, ubumwe n'ubunyangamugayo. Hari kandi amatorero ndangamuco abungabunga umuco binyuze mu mbyino, mu ndirimbo no mu ngoma. Asusurutsa ibirori, atoza urubyiruko umuco kandi akurura ba mukerarugendo.
Reba: umwandiko ufite ibika bine, n'inshamake ifite interuro enye, imwe kuri buri gika.
Tip
Uko wabyibuka: Mbere yo guhina, ibaze ibibazo bitanu: Nde? Iki? Hehe? Ryari? Kubera iki? Ibisubizo byabyo ni zo nkingi z'inshamake yawe. Ibindi byose ni imitako ushobora gusiga.
Andika mu nteruro imwe igitekerezo cy'ingenzi cy'igika cya kabiri cy'umwandiko.
Igisubizo: Itorero ry'Igihugu ry'ubu ritoza Abanyarwanda bose indangagaciro nko gukunda igihugu, ubumwe n'ubunyangamugayo.
Muri ibi, ni iki kitagomba kujya mu nshamake: (a) igitekerezo cy'ingenzi, (b) amagambo y'abanyarubuga uko bayavuze, (c) uko inkuru irangira?
Igisubizo: (b). Inshamake ivuga ibyabaye mu magambo yawe, ntisubiramo amagambo y'abanyarubuga.
Hina inkuru "Ngerageze na Magirirane" mu nteruro eshatu.
Urugero rw'igisubizo: Ngerageze na Magirirane baguze indogobe bafatanyije, ariko Ngerageze amaze gukira atangira kurenganya mugenzi we, afashijwe n'umucamanza utumva neza. Magirirane yatakaje indogobe n'inzu, maze abana ba Ngerageze bamurira umusaruro. Abakuru b'umuryango babumvise bombi, babagabanya umutungo, maze babana mu mahoro.
Umwandiko ufite amagambo 300. Inshamake yawo ntiyagombye kurenza amagambo angahe?
Igisubizo: 100, kuko ari kimwe cya gatatu cya 300.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko "Itorero, ishuri ry'umuco" n'inyigisho zo guhina umwandiko byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Intore mu Rwanda.jpg, yafashwe na IGANZE, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC0.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Itorero ry'Igihugu ry'ubu rigenewe abasore gusa, nk'uko byari bimeze kera.
