Ibidukikije
Primary 6 · Kinyarwanda
Ibidukikije
Lesson 1 of 5
40 min
Let's begin
Ishuri ryanyu rigiye gukora urugendo shuri. Mwarimu arababaza ati: "Muri urwo rugendo, muzitegereza iki? Muzagaruka mutubwira iki?" Kugira ngo urugendo rukwigishe byinshi, ugomba kureba neza, kubaza, no kumenya kubara inkuru y'ibyo wabonye.
Uyu munsi urasoma inkuru y'abana babiri bakoze urugendo bajya kwa nyirakuru mu cyaro. Uzitegereze ibidukikije bahuye na byo.
Inkuru ya Violet Otieno, yahinduwe mu Kinyarwanda na African Storybook. Ganzaa yarayihinnye.
Umutoni na Hirwa babanaga na se mu mujyi. Bifuzaga cyane ko ibiruhuko bigera. Ntibyari ukubera ko bashaka kuruhuka amasomo gusa, ahubwo bashakaga no kujya gusura nyirakuru, Nyirakamana. Nyirakuru yari atuye hafi y'ikiyaga kinini, ahakorerwa uburobyi.
Igihe kigeze, bapakira ibikapu byabo. Iryo joro ntibasinzira, baraye bavuga iby'ibiruhuko. Mu gitondo cya kare, se abatwara mu modoka ye. Barenga imisozi basingira indi, banyura ku nyamaswa zo mu gasozi, baca ku mirima y'icyayi. Bagendaga babara imodoka bahura na zo, banaririmba. Bageze hagati, abana bararushye barasinzira, maze se abakangura bageze kwa nyirakuru.
Basanga Nyirakamana yiryamiye ku musambi munsi y'igiti. Yari umukecuru mwiza kandi ugifite imbaraga. Abaha ikaze, abinjiza mu nzu, atangira kubaririmbira ari na ko acinya akadiho. Abana bamuha impano bari bamuzaniye, na we abaha umugisha.
Hashize akanya, abana basohoka bajya gukina n'utunyoni n'utunyugunyugu. Burira ibiti, banidumbaguza mu kiyaga. Bukeye bwaho, se asubira mu mujyi, abasiga kwa nyirakuru.
Umutoni na Hirwa bafashaga nyirakuru imirimo yo mu rugo. Bavomaga amazi, bagatashya inkwi, bagatora amagi mu nzu y'inkoko, kandi bagasoroma imboga mu karima k'igikoni. Nyirakamana yabigishije guteka umutsima n'umuceri wo kurisha ifi yokeje.
Umunsi umwe, Hirwa yaragiye inka za nyirakuru, ariko ziracika zijya mu murima w'umuturanyi. Umuturanyi ararakara, amutera ubwoba ko azazitwara kuko zamwoneye. Kuva ubwo Hirwa aritwararika, kugira ngo inka zitongera kona. Undi munsi, abana bajyana na nyirakuru ku isoko. Umutoni abwiraga abaguzi ibiciro, Hirwa akabapfunyikira ibyo baguze. Barangije, bafasha nyirakuru kubara amafaranga.
Ibiruhuko birangiye, Nyirakamana aha Hirwa ingofero, Umutoni amuha umupira w'imbeho, maze abapfunyikira impamba y'urugendo. Se agarutse kubafata, abana ntibifuza gutaha. Nyirakamana aramwenyura ati: "Bana banjye, ndashaje, sinaba mu mujyi. Nzajya ntegereza ko muza kunsura." Baramuhobera cyane, baramusezera.
Basubiye ku ishuri, babwira inshuti zabo iby'ubuzima bwo mu cyaro. Abana bamwe bumva ko ubuzima bwo mu mujyi ari bwo bwiza. Abandi bumva ko kuba mu cyaro ari byiza kurusha kuba mu mujyi. Icyo bose bahurizaho ni uko Umutoni na Hirwa bafite nyirakuru mwiza.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| nyirakuru | nyina w'umubyeyi wawe (nyogokuru) |
| gucinya akadiho | kubyina wishimye, ukubita ibirenge hasi |
| kwidumbaguza | kwiroha mu mazi no kuyakiniramo wishimye |
| gutashya inkwi | gushaka inkwi zo gucana |
| kona | (ku matungo) kurya imyaka iri mu murima w'undi |
| kwitwararika | kwitonda cyane kugira ngo hatagira ikibi kiba |
| impamba | ibiryo umuntu yitwaza ku rugendo |
Nyirakuru w'abana yari atuye he?
Igisubizo: Hafi y'ikiyaga kinini, ahakorerwa uburobyi.
Ni ibiki abana babonye mu nzira?
Igisubizo: Imisozi, inyamaswa zo mu gasozi n'imirima y'icyayi.
Vuga imirimo itatu abana bafashaga nyirakuru.
Igisubizo: Kuvoma amazi, gutashya inkwi, gutora amagi no gusoroma imboga.
Hirwa yigiye iki ku kibazo cy'inka?
Igisubizo: Yize kwitwararika no kubaha imyaka y'abaturanyi.
Ni ibihe bintu by'ibidukikije abana bishimiye mu cyaro? Twabirinda dute?
Igisubizo: Ikiyaga, ibiti, utunyoni n'utunyugunyugu. Twabirinda tutajugunya imyanda mu mazi, tudatema ibiti uko twishakiye, kandi tudahiga inyoni.
Wowe wahitamo kuba mu mujyi cyangwa mu cyaro? Kubera iki?
Urugero rw'igisubizo: Nahitamo icyaro kuko umwuka waho ari mwiza kandi hari ibidukikije byinshi; gusa umujyi ufite amashuri n'amavuriro yegeranye. (Igisubizo cyose gisobanuwe neza kiremewe.)
Soma izi nteruro zo mu mwandiko:
Undi na abandi ntibavuga neza umunsi cyangwa abana abo ari bo: bavuga gusa ko ari "abatari aba", "umunsi utari uyu". Ayo magambo ni ibinyazina ndafutura, byitwa kandi ndasigura.
Ikinyazina ndafutura ni ijambo riherekeza izina cyangwa rikarisimbura, rikagaragaza ikintu kitazwi neza: rigishyira mu itsinda, ariko ntirivuga neza icyo ari cyo. Gishingiye ku gicumbi -ndi (bisobanura "ikindi, ikitari iki").
| Izina | Ikinyazina ndafutura | Izina | Ikinyazina ndafutura |
|---|---|---|---|
| umuntu | undi muntu | abantu | abandi bantu |
| umunsi | undi munsi | iminsi | indi minsi |
| igiti | ikindi giti | ibiti | ibindi biti |
| inka | indi nka | inka | izindi nka |
| ishuri | irindi shuri | amashuri | andi mashuri |
| urugo | urundi rugo | ahantu | ahandi |
| akana | akandi kana | ubwato | ubundi bwato |
Tip
Uko wabyibuka: Igicumbi -ndi = "ikitari iki". Niba ushobora gusimbuza ijambo amagambo "utari uyu" cyangwa "ibitari ibi" kandi interuro ikumvikana, ni ikinyazina ndafutura: undi munsi = umunsi utari uyu.
Tekereza ku rugendo wakoze: ku ishuri, kwa sogokuru, ku kiyaga, cyangwa mu yindi ntara. Ubarire bagenzi bawe iyo nkuru.
Koresha amagambo ahuza ibice: mbere na mbere, hanyuma, nyuma yaho, amaherezo. Vuga ushize amanga, ureba abakumva.
Urugero: "Mu biruhuko bishize, jye na mama twagiye i Musanze kwa masenge. Mbere na mbere, twateze imodoka i Nyabugogo. Mu nzira nabonye imisozi miremire n'imirima y'ibirayi. Hanyuma twageze i Musanze, mbona ibirunga bitwikiriwe n'ibicu. Undi munsi twasuye ikiyaga cya Ruhondo, tubona inyoni nyinshi. Abandi bana twahuriyeyo bambwiye ko inyoni zikunda ikiyaga gisukuye. Amaherezo, natashye nishimye, kandi niyemeza kutazongera guta amacupa mu mazi."
Uzuza n'ikinyazina ndafutura: "Iki gitabo nakirangije; mpa ___ gitabo."
Igisubizo: ikindi. (Igitabo → ikindi gitabo.)
Shaka ikinyazina ndafutura muri iyi nteruro: "Abanyeshuri bamwe bagiye mu isomero, abandi bajya mu kibuga."
Igisubizo: abandi. (Gisimbura "abanyeshuri".)
Hindura mu bwinshi: "undi mwana".
Igisubizo: abandi bana.
Inkuru y'urugendo igira ibihe bice bitatu?
Igisubizo: Intangiriro, igihimba n'umusozo.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko: Abana mu biruhuko, wanditswe na Violet Otieno, uhindurwa mu Kinyarwanda na Aloysie Uwizeyemariya, ushushanywa na Catherine Groenewald. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2015), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yarawuhinnye kandi ikosora imyandikire.
Ifoto: Tea plantation, Western Rwanda.jpg, yafashwe na Synkubito, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC0.
Inyigisho z'ikinyazina ndafutura n'izo kubara inkuru byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Nyirakuru wa Umutoni na Hirwa yitwaga nde, kandi yari atuye he?
