Ibidukikije
Primary 6 · Kinyarwanda
Ibidukikije
Lesson 5 of 5
40 min
Let's begin
Ku kibuga cy'indege i Kanombe, Byiringiro yabonye abantu baturutse mu bihugu byinshi, bafite ibikapu binini n'amafoto y'ingagi. Aribaza ati: "Ni iki kibazana mu Rwanda? Kandi se bafitiye akamaro abaturage?"
Uyu munsi urasoma umwandiko ku bukerarugendo, hanyuma witoze kujya impaka mu kinyabupfura, mu kiganiro mpaka.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
Ubukerarugendo ni ingendo abantu bakora bajya kureba ahantu heza, kuruhuka no kumenya umuco w'abandi. Abakora izo ngendo bitwa ba mukerarugendo. Bamwe ni Abanyarwanda basura ibyiza by'igihugu cyabo, abandi baturuka mu mahanga.
U Rwanda rufite byinshi bikurura ba mukerarugendo: ingagi zo mu Birunga, ishyamba rya Nyungwe, inyamaswa z'Akagera, ikiyaga cya Kivu, ingoro ndangamurage n'imbyino gakondo. Buri mwaka, mu muhango wa Kwita Izina, abana b'ingagi bavutse bahabwa amazina, maze isi yose ikabikurikira.
Ubukerarugendo bufitiye igihugu akamaro kanini. Icya mbere, butanga akazi: ku bayobora ba mukerarugendo, abakora mu mahoteli no mu maresitora, abashoferi, n'abanyabukorikori baboha ibiseke bakabigurisha. Icya kabiri, ba mukerarugendo baturuka mu mahanga bazana amadovize afasha igihugu gutera imbere. Icya gatatu, igice cy'amafaranga ava muri pariki gisaranganywa abaturage bazituriye, kigakoreshwa mu kubaka amashuri, amavuriro n'imihanda. Urugero, abaturiye Pariki y'Akagera bagenerwa icya cumi cy'inyungu yayo buri mwaka. Icya kane, ubukerarugendo butuma dukomeza kurinda ibidukikije n'umuco wacu, kuko ari byo bikurura abashyitsi.
Nyamara ubukerarugendo bushobora no kugira ingaruka mbi iyo budacunzwe neza. Abashyitsi benshi bashobora gusiga imyanda ahantu nyaburanga. Urusaku rw'imodoka nyinshi rushobora kubangamira inyamaswa. Hari n'abashobora gutakaza umuco wabo, bagata indangagaciro zabo bigana ibyo babonye ku bashyitsi.
Ni yo mpamvu buri wese agomba kugira uruhare mu bukerarugendo burambye: kwakira neza abashyitsi, kubungabunga isuku, kurinda inyamaswa n'amashyamba, no gukomera ku muco wacu. Iyo tubigenje dutyo, ibyiza by'u Rwanda bizakomeza gushimisha abashyitsi, kandi abana bacu bazabisanga.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ubukerarugendo | ingendo zo gusura ahantu heza no kumenya umuco w'abandi |
| amadovize | amafaranga y'ibihugu by'amahanga, nk'amadolari |
| gusaranganya | kugabanya ikintu ku bantu benshi, buri wese akabona ku gice |
| burambye | bumara igihe kirekire, butangiza ibizakenerwa ejo |
| Kwita Izina | umuhango ngarukamwaka wo guha amazina abana b'ingagi |
Ibuka: muri "ba mukerarugendo", ba ni ikinyazina mboneranteko wize mu isomo riheruka: kiza imbere y'izina ritagira indomo.
Ubukerarugendo ni iki?
Igisubizo: Ni ingendo zo gusura ahantu heza, kuruhuka no kumenya umuco w'abandi.
Vuga akamaro gatatu k'ubukerarugendo.
Igisubizo: Butanga akazi; buzana amadovize; bufasha abaturiye pariki (amashuri, amavuriro); butuma turinda ibidukikije n'umuco.
Vuga ingaruka mbi ebyiri z'ubukerarugendo budacunzwe neza.
Igisubizo: Imyanda ahantu nyaburanga; urusaku rubangamira inyamaswa; gutakaza umuco.
Umwanditsi arangiza atanga iyihe nama?
Igisubizo: Ko buri wese agira uruhare mu bukerarugendo burambye: kwakira neza abashyitsi, isuku, kurinda inyamaswa n'amashyamba, no gukomera ku muco.
Ikiganiro mpaka ni ikiganiro amatsinda abiri agiramo impaka ku nsanganyamatsiko imwe: itsinda rimwe rirashyigikira, irindi rikavuguruza. Buri tsinda ritanga ingingo zaryo n'ingero, rigashaka kwemeza abumva.
Insanganyamatsiko y'imyitozo: "Ubukerarugendo bufitiye abaturage akamaro kuruta ingaruka mbi bushobora gutera."
| Ingingo zishobora gushyigikira | Ingingo zishobora kuvuguruza |
|---|---|
| Butanga akazi ku bantu benshi. | Bushobora kuzana imyanda n'urusaku. |
| Abaturiye pariki bahabwa igice cy'inyungu. | Hari abashobora gutakaza umuco wabo. |
| Butuma turinda ibidukikije n'umuco. | Inyungu nyinshi ishobora kujya mu mahoteli manini aho kugera ku baturage bose. |
Tip
Uko wabyibuka: Mu kiganiro mpaka, ntutsinda kubera ko uvuga cyane cyangwa usakuza. Utsinda ni utanga ingingo ifatika + urugero, akubaha abo mutavuga rumwe.
Ikiganiro mpaka ni iki?
Igisubizo: Ni ikiganiro amatsinda abiri agiramo impaka ku nsanganyamatsiko imwe: rimwe rirashyigikira, irindi rikavuguruza.
Tanga ingingo imwe ishyigikira n'imwe ivuguruza iyi nsanganyamatsiko: "Ba mukerarugendo benshi ni ingirakamaro ku Rwanda."
Urugero rw'igisubizo: Ishyigikira: bazana amadovize n'akazi. Ivuguruza: benshi cyane bashobora kwangiza ibidukikije no kubangamira inyamaswa.
Ni iyihe mvugo ikwiye iyo utemeranya n'undi?
Igisubizo: "Ndemera ko ..., ariko ndatekereza ko ..." cyangwa "Simvuga rumwe na mugenzi wanjye kuko ...".
Ni nde utanga ijambo kandi agacunga igihe mu kiganiro mpaka?
Igisubizo: Umuyobozi w'ikiganiro.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko "Akamaro k'ubukerarugendo" n'inyigisho ku kiganiro mpaka byanditswe na Ganzaa. Amakuru ku isaranganya ry'inyungu ya Pariki y'Akagera yavuye ku rupapuro Pariki y'Akagera rwa Wikipedia y'Ikinyarwanda, ruri ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Iri somo rikoresha ibikoresho biri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
Isuzume
Kwita Izina ni iki?
