Ibidukikije
Primary 6 · Kinyarwanda
Ibidukikije
Lesson 4 of 5
40 min
Let's begin
Ku wa gatandatu w'umuganda, abaturage b'umudugudu wa Mutesi bateye ibiti ku musozi wari waratwawe n'isuri. Sogokuru wa Mutesi aramubwira ati: "Umuntu utera igiti aba atekereza ku bazaza nyuma ye."
Ese gutera ibiti bishobora gutuma umuntu aba intwari? Soma inkuru y'umugore wo muri Kenya wabigezeho.
Inkuru ya Nicola Rijsdijk, yahinduwe mu Kinyarwanda na African Storybook. Ganzaa yakosoye imyandikire kandi ihindura interuro nke.
Wangari yari umukobwa wakundaga gukorana na nyina mu mirima. Bari batuye ku musozi uhanamye mu gihugu cya Kenya.
Wangari ntiyakundaga kwicara mu nzu. Mu karima k'igikoni k'iwabo, yakoreshaga umuhoro agacukura ubutaka, akabuteramo utubuto duto.
Izuba ryarenga byaramunezezaga. Iyo yabonaga bwije atakibona ibimera, yamenyaga ko igihe cyo gutaha kigeze. Yacaga mu tuyira tw'imirima, akambukiranya imigezi, agataha.
Wangari yari umwana w'umuhanga, afite amashyushyu yo gutangira ishuri. Ariko ababyeyi be bashakaga ko aguma mu rugo ngo abafashe imirimo. Afite imyaka irindwi, musaza we yumvisha ababyeyi ko bamureka akajya ku ishuri.
Yakundaga kwiga! Wangari yamenye byinshi abikuye mu bitabo yasomaga. Yatsinze neza ku buryo yahawe amahirwe yo kwiga muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Yarabyishimiye cyane, kuko yashakaga kumenya byinshi ku isi.
Muri kaminuza yo muri Amerika, Wangari yize ibintu bishya byinshi. Yize ibimera n'uko bikura. Byamwibutsaga uko yakuze akina na basaza be mu biti byo mu mashyamba meza ya Kenya.
Uko yarushagaho kumenya byinshi, ni ko yarushagaho gukunda abaturage ba Kenya. Yashakaga ko bishima kandi bakigenga. Ni ko yarushagaho no kwibuka igihugu cye cyo muri Afurika.
Arangije amasomo, yagarutse muri Kenya. Akihagera, asanga igihugu cye cyarahindutse. Amashyamba menshi yari yaratemwe kugira ngo ubutaka buhingwe. Abagore babuze inkwi zo gucana. Abantu bari abakene, n'abana bicwaga n'inzara.
Wangari yari azi icyo akora. Yigishije abagore gutera imbuto zivamo ibiti. Ingemwe z'ibiti barazigurishaga, amafaranga avuyemo agafasha imiryango yabo. Byarabashimishije cyane: Wangari yari yabafashije kwiyumvamo imbaraga no gukomera.
Uko iminsi yahitaga, ibiti bishya byabaye amashyamba, maze n'imigezi yongera gutemba. Ubutumwa bwa Wangari bukwira muri Afurika yose. Uyu munsi, hari ibiti ibihumbi n'ibihumbi bikomoka ku mbuto Wangari yateye.
Wangari yakoze cyane, maze isi yose irabimenya. Yahawe Igihembo cy'Amahoro cyitiriwe Nobel, aba umugore wa mbere wo muri Afurika wagihawe.
Wangari yitabye Imana mu mwaka wa 2011. Ariko dushobora kumwibuka igihe cyose tubonye igiti cyiza.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| uhanamye | (umusozi) ufite ubuhaname bwinshi, uzamuka cyane |
| amashyushyu | ubushake bwinshi bwo gukora ikintu |
| kaminuza | ishuri rikuru umuntu yigamo nyuma y'amashuri yisumbuye |
| ingemwe | ibiti bito bimaze kumera, byiteguye guterwa |
| kwigenga | kwibeshaho, kudategereza ko abandi bagukorera byose |
| intwari | umuntu ukora ibikorwa by'indashyikirwa, akitangira abandi n'igihugu atitaye ku nyungu ze |
Wangari yavukiye mu kihe gihugu?
Igisubizo: Kenya.
Ni nde wemeje ababyeyi be ko ajya ku ishuri?
Igisubizo: Musaza we.
Ni ikihe kibazo Wangari yasanze iwabo avuye kwiga, kandi yagikemuye ate?
Igisubizo: Amashyamba yari yaratemwe, abagore babuze inkwi, abantu bakennye. Yigishije abagore gutera ibiti no kugurisha ingemwe.
Kuki twakwita Wangari intwari?
Igisubizo: Yitangiye abandi n'ibidukikije: yafashije abagore kwibeshaho, asubiza amashyamba n'imigezi, kandi ibikorwa bye byakwiriye muri Afurika yose.
Mu Rwanda, intwari z'igihugu zishyirwa mu byiciro bitatu: Imanzi, Imena n'Ingenzi. Buri mwaka, ku itariki ya 1 Gashyantare, twizihiza Umunsi w'Intwari. Ariko ubutwari ntibukorwa n'abakuru gusa: umwana urinda ibidukikije, uvugisha ukuri kandi ufasha abandi, aba afite umutima w'ubutwari.
Soma izi nteruro:
Amagambo ba, za, twa ari imbere y'amazina ni ibinyazina mboneranteko, byitwa kandi ndanganteko.
Ikinyazina mboneranteko ni ijambo rijya imbere y'izina bwite (Wangari, Muhoza) cyangwa imbere y'izina rusange ritagira indomo n'indanganteko (data, mama, dodo). Rigaragaza inteko iryo zina rishyizwemo: rikaryerekana mu bwinshi, cyangwa rikarigaragaza nk'irito cyangwa irinini.
| Ikinyazina | Icyo kigaragaza | Urugero |
|---|---|---|
| ba | ubwinshi (umuntu n'abo bari kumwe) cyangwa icyubahiro | ba data, ba Kalisa, ba mukerarugendo |
| za | ubwinshi bw'ibintu | za dodo, za mudasobwa |
| twa | ubuto cyangwa urukundo | twa Muhoza |
Iki kinyazina kiboneka mu nteko nke gusa: iya 2, 7, 8, 10, 11, 12, 13 n'iya 14. Izikoreshwa cyane ni ba, za na twa.
Muri "inka za Kalisa", za iri hagati y'amazina abiri (inka na Kalisa): ni ikinyazina ngenera, kigaragaza nyiri ikintu. Muri "za dodo", za iri imbere y'izina rimwe: ni mboneranteko.
Tip
Uko wabyibuka: Mboneranteko ni "umuzamu uhagaze ku irembo": ihagarara imbere y'izina ritagira indomo, ikerekana inteko yaryo. Niba ba cyangwa za iri hagati y'amazina abiri, si mboneranteko: ni ngenera.
Andika umwandiko utarengeje ipaji imwe ku nsanganyamatsiko imwe muri izi:
Urugero rw'intangiriro: "Mu mudugudu wacu hari umukecuru witwa Nyiraneza. Amaze imyaka irenga icumi atera ibiti ku musozi wari waratwawe n'isuri. Kubera we, uwo musozi wongeye kuba icyatsi, kandi imvura ntigitwara imyaka y'abaturage. Kuri njye, Nyiraneza ni intwari y'ibidukikije."
Shaka ikinyazina mboneranteko: "Ba nyogokuru baje kudusura."
Igisubizo: ba.
Muri "inka za Gatete", "za" ni mboneranteko cyangwa ngenera?
Igisubizo: Ni ngenera, kuko iri hagati y'amazina abiri, ikagaragaza nyiri inka.
Uzuza: "___ data bagiye mu muganda."
Igisubizo: Ba.
Vuga ibyiciro bitatu by'intwari z'u Rwanda.
Igisubizo: Imanzi, Imena n'Ingenzi.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko: Akabuto gato: Inkuru ya Wangari Maathai, wanditswe na Nicola Rijsdijk, uhindurwa mu Kinyarwanda na Patrick Munyurangabo, ushushanywa na Maya Marshak. Watangajwe na African Storybook (© Nicola Rijsdijk, Maya Marshak, Tarryn-Anne Anderson, Bookdash.org na African Storybook Initiative 2015), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yakosoye imyandikire kandi ihindura interuro nke.
Inyigisho z'ikinyazina mboneranteko n'izo guhanga umwandiko byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Wangari agarutse muri Kenya, yafashije ate abagore?
