Ibidukikije
Primary 6 · Kinyarwanda
Ibidukikije
Lesson 2 of 5
40 min
Let's begin
Umutoni yakiriye ibaruwa ivuye i Rubavu. Ayifunguye, asanga ari iy'inshuti ye Keza, imutumira gusura ibyiza by'u Rwanda. Umutoni arayisoma, asanga yuzuyemo imibare: pariki enye, ibirunga bitanu, iminsi itandatu...
Soma iyo baruwa, umenye ibyiza nyaburanga by'igihugu cyacu, maze wige uko amagambo agaragaza umubare ahinduka bitewe n'izina aherekeje.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
Rubavu, ku wa 5 Nzeri 2026
Nshuti nkunda Umutoni,
Nizeye ko umeze neza kandi ko amasomo agenda neza i Kigali. Jye n'umuryango wanjye turi amahoro hano i Rubavu. Nkwandikiye ngo nkutumire: mu biruhuko by'ukwezi k'Ukuboza, uzaze dusure hamwe ibyiza nyaburanga by'igihugu cyacu.
Mbere na mbere, u Rwanda rufite pariki z'igihugu enye: Pariki y'Ibirunga, Pariki ya Nyungwe, Pariki y'Akagera na Pariki ya Gishwati-Mukura. Ndifuza ko tuzasura nibura ebyiri muri zo. Muri Pariki y'Ibirunga hari ibirunga bitanu: Karisimbi, Bisoke, Sabyinyo, Gahinga na Muhabura. Karisimbi ni cyo kirekire kurusha ibindi. Mu mashyamba y'ibyo birunga ni ho haba ingagi zo mu misozi. Umwaka ushize, data yahajyanye abashyitsi batatu baturutse mu mahanga, maze babona umuryango w'ingagi cumi n'eshatu! Bavuze ko batazibagirwa uwo munsi.
Nyungwe na yo ni nziza cyane. Ni ishyamba ry'inzitane riri mu majyepfo y'iburengerazuba bw'igihugu. Harimo impundu n'amoko menshi y'inkende, inyoni nyinshi n'ibiti bimaze imyaka myinshi. Hari n'ikiraro kinyura hejuru y'ibiti, aho ugenda ukitegereza ishyamba uri hejuru nk'inyoni.
Ariko ntuzibagirwe ko natwe i Rubavu dufite ibyiza: ikiyaga cya Kivu, ikiyaga kinini kurusha ibindi mu Rwanda. Abarobyi bajya kuroba nijoro mu mato atatu afatanye, bakaririmba indirimbo zabo. Mu gitondo, ku nkombe haba hari isambaza nyinshi. Tuzajya koga, tunarebe izuba rirenga inyuma y'imisozi.
Niba tuzabona igihe, tuzajya n'i Nyanza gusura Ingoro y'Umwami, aho tuzabona inyambo n'inzu ya kera y'ibyatsi. Tuzanyura no i Huye, dusure Ingoro Ndangamurage y'u Rwanda. Ubwo tuzaba tumaze kubona ibyiza byo mu ntara eshatu muri enye z'igihugu cyacu!
Nshuti yanjye, ntuzabure. Tekereza iminsi itandatu tuzamarana, n'inkuru tuzabarira bagenzi bacu ku ishuri! Uzansubize vuba, umbwire niba ababyeyi bawe babyemeye.
Ni jye inshuti yawe igukunda,
Keza
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ibyiza nyaburanga | ahantu heza nyaburanga hakurura abashyitsi, nk'ibiyaga, pariki n'imisozi |
| ishyamba ry'inzitane | ishyamba ry'ibiti byinshi byegeranye cyane |
| impundu | inyamaswa yo mu bwoko bw'inguge, iba mu mashyamba ya Nyungwe |
| isambaza | amafi mato cyane aboneka mu kiyaga cya Kivu |
| ingoro ndangamurage | inzu ibikwamo ibintu bya kera byerekana amateka n'umuco |
| izuba rirenga | izuba rigiye kubura nimugoroba |
Keza yandikiye nde? Buri wese muri bo aba he?
Igisubizo: Yandikiye Umutoni. Keza aba i Rubavu, Umutoni aba i Kigali.
Vuga pariki z'igihugu z'u Rwanda.
Igisubizo: Pariki y'Ibirunga, Pariki ya Nyungwe, Pariki y'Akagera na Pariki ya Gishwati-Mukura.
Ni ikihe kiyaga kinini kurusha ibindi mu Rwanda?
Igisubizo: Ikiyaga cya Kivu.
Kuki Keza yashakaga kujyana Umutoni i Nyanza?
Igisubizo: Gusura Ingoro y'Umwami, kubona inyambo n'inzu ya kera y'ibyatsi.
Ni iki gishobora gutuma Umutoni yemera ubutumire bwa Keza?
Igisubizo: Keza asobanura neza ibyiza, atanga ingero zikurura (umuryango w'ingagi cumi n'eshatu, ikiraro kiri hejuru y'ibiti, isambaza), kandi akoresha amagambo y'ubucuti.
Mu ibaruwa ya Keza harimo amagambo menshi agaragaza umubare: pariki enye, ibirunga bitanu, abashyitsi batatu, amato atatu, iminsi itandatu. Ayo magambo ni ibinyazina nyamubaro.
Ikinyazina nyamubaro ni ijambo riherekeza izina cyangwa rikarisimbura, rikagaragaza umubare w'ibivugwa.
Gifite ibicumbi birindwi: -mwe (1), -biri (2), -tatu (3), -ne (4), -tanu (5), -tandatu (6), -rindwi (7). Imbere y'igicumbi hajyaho indangakinyazina ijyanye n'izina.
| Izina | 1 | 2 | 3 | 5 |
|---|---|---|---|---|
| umuntu / abantu | umuntu umwe | abantu babiri | abantu batatu | abantu batanu |
| umusozi / imisozi | umusozi umwe | imisozi ibiri | imisozi itatu | imisozi itanu |
| ikirunga / ibirunga | ikirunga kimwe | ibirunga bibiri | ibirunga bitatu | ibirunga bitanu |
| ubwato / amato | ubwato bumwe | amato abiri | amato atatu | amato atanu |
| inka / inka | inka imwe | inka ebyiri | inka eshatu | inka eshanu |
Icyitonderwa: ku mazina nk'inka, ingagi, pariki mu bwinshi, imibare ihinduka gato: ebyiri, eshatu, enye, eshanu, esheshatu, zirindwi. Ni yo mpamvu tuvuga "pariki enye", "ingagi eshatu".
Tip
Uko wabyibuka: Kuva kuri rimwe kugeza kuri karindwi, umubare "wambara imyenda" y'izina uherekeje: ibiti bibiri, abana babiri, inka ebyiri. Guhera ku munani, umubare ntuhindura imyenda: abana umunani, inka umunani.
Hina ibaruwa ya Keza mu nteruro zitarenze eshanu. Ibuka intambwe: soma witonze, shaka igitekerezo cy'ingenzi cya buri gika, wandike mu magambo yawe, usige ingero n'ibisobanuro birambuye.
Urugero rw'inshamake:
Keza wo i Rubavu yandikiye inshuti ye Umutoni wo i Kigali, amutumira mu biruhuko by'Ukuboza ngo basure ibyiza nyaburanga by'u Rwanda. Yamubwiye iby'Ibirunga n'ingagi zaho, ishyamba rya Nyungwe n'ikiyaga cya Kivu. Yanamuteguriye gusura Ingoro y'Umwami i Nyanza n'Ingoro Ndangamurage i Huye. Yasoje amusaba kumusubiza vuba.
Wibuke: inshamake ntivuga imibare yose n'amazina yose. Ivuga gusa ibitekerezo by'ingenzi.
Uzuza: "Mu Rwanda hari pariki z'igihugu ___."
Igisubizo: enye.
Kosora: "Nabonye ingagi ibiri."
Igisubizo: Nabonye ingagi ebyiri.
Mu nteruro "Abana umunani barakina", "umunani" ni ikinyazina nyamubaro?
Igisubizo: Oya. Ni izina nyamubaro, kuko ridahinduka bitewe n'izina riherekeje.
Andika mu magambo: "abanyeshuri 12".
Igisubizo: abanyeshuri cumi na babiri.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko "Ibaruwa ya Keza" n'inyigisho z'ikinyazina nyamubaro byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Lake Kivu, Western Rwanda.jpg, yafashwe na Synkubito, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC0.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Mu birunga bitanu Keza yavuze, ni ikihe kirekire kurusha ibindi?
