Ibidukikije
Primary 6 · Kinyarwanda
Ibidukikije
Lesson 3 of 5
40 min
Let's begin
Iyo usura ahantu hashya, ugira amatsiko menshi: Ni iyihe nyamaswa nini kurusha izindi? Hari intare zingahe? Ni ikihe kiyaga kiri aha? Kubaza ni bwo buryo bwiza bwo kumenya.
Uyu munsi urasoma uko abanyeshuri basuye Pariki y'Igihugu y'Akagera bakabaza ibibazo byinshi, maze wige amagambo tubazisha.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa, hifashishijwe amakuru ari kuri Wikipedia y'Ikinyarwanda.
Mu mpera z'icyumweru gishize, abanyeshuri b'umwaka wa gatandatu bo mu ishuri ribanza rya Kayonza basuye Pariki y'Igihugu y'Akagera. Bakigera ku marembo, umuyobozi wa ba mukerarugendo, Madamu Mukamana, arabakira. Umunyeshuri witwa Ishimwe ahita abaza ati: "Iyi pariki iherereye mu yihe ntara?"
Mukamana aramusubiza ati: "Pariki y'Akagera iri mu Ntara y'Iburasirazuba, ku mupaka w'u Rwanda na Tanzaniya. Ikora ku turere dutatu: Kayonza, Gatsibo na Nyagatare. Yashinzwe mu mwaka wa 1934. Ubu ifite ubuso bwa kilometero kare 1 122. Yitiriwe umugezi w'Akagera, utemba ku ruhande rwayo rw'iburasirazuba. Kuva mu mwaka wa 2010, icungwa n'Urwego rw'Igihugu rw'Iterambere (RDB) ku bufatanye n'umuryango African Parks."
Keza na we arabaza ati: "Ni ikihe kiyaga kinini kurusha ibindi muri pariki?" Mukamana ati: "Ni ikiyaga cy'Ihema. Muri pariki hari ibiyaga byinshi n'ibishanga by'urufunzo, bigize nka kimwe cya gatatu cyayo. Ahasigaye ni ibyanya binini by'ubwatsi burebure, ibiti bike n'udusozi."
Hanyuma Gatete arabaza ati: "Ni izihe nyamaswa tuzabona?" Mukamana aramwenyura ati: "Hano haba intwiga, imparage, imbogo, imvubu, ingona, inzovu, ingwe n'amoko menshi y'inyoni. Mu mwaka wa 2015, hazanywe intare zirindwi zivuye muri Afurika y'Epfo, kuko intare zari zimaze imyaka myinshi zitakihaba. Mu mwaka wa 2017, hagarurwa n'inkura z'umukara. Ubu Akagera ifite inyamaswa eshanu nini zizwi cyane muri Afurika: intare, ingwe, inzovu, inkura n'imbogo."
Umutoni arabaza ati: "Ba mukerarugendo basura pariki buri mwaka ni bangahe?" Mukamana ati: "Baragenda biyongera. Mu mwaka wa 2010 bari nk'ibihumbi umunani. Mu mwaka wa 2018, barenze ibihumbi mirongo ine na bine. Amafaranga batanga afasha kurinda pariki, kandi igice cyayo gihabwa abaturage bayituriye, kigakoreshwa mu kubaka amashuri, amavuriro n'ibindi bikorwa by'iterambere."
Bataha, abana bari bishimye. Mu nzira, Ishimwe aravuga ati: "Ubu menye impamvu tugomba kurinda pariki: ni umurage wacu, kandi iduteza imbere twese."
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| pariki y'igihugu | ahantu harinzwe na Leta, habungabungirwa inyamaswa n'ibimera |
| ubuso | ingano y'ahantu, ipimwa muri kilometero kare |
| ibishanga | ahantu hahora amazi n'ibyondo, hamera urufunzo |
| urufunzo | igihingwa kirekire kimera mu bishanga |
| ba mukerarugendo | abantu basura ahantu nyaburanga bagamije kuruhuka no kumenya |
| abaturiye pariki | abantu batuye hafi ya pariki |
Pariki y'Akagera ihana imbibi n'ikihe gihugu?
Igisubizo: Tanzaniya.
Ni ikihe kiyaga kinini kurusha ibindi muri pariki?
Igisubizo: Ikiyaga cy'Ihema.
Intare zagarutse muri Akagera ryari, kandi zivuye he?
Igisubizo: Mu mwaka wa 2015, zivuye muri Afurika y'Epfo.
Kuki abaturiye pariki bafite inyungu mu kuyirinda?
Igisubizo: Kuko igice cy'amafaranga ava mu bukerarugendo kibagarukira, kikabubakira amashuri, amavuriro n'ibindi bikorwa by'iterambere.
Ishimwe yavuze ko pariki "ari umurage wacu." Ubyumva ute?
Igisubizo: Pariki ni ubukungu twasigiwe, tugomba kubungabunga kugira ngo n'abazadukurikira bazabusange.
Soma ibibazo abanyeshuri babajije:
Amagambo ari mu nyuguti z'umukara tsiri ni ibinyazina mbaza.
Ikinyazina mbaza ni ijambo dukoresha tubaza, riherekeza izina cyangwa rikarisimbura. Rihinduka bitewe n'izina ribazwaho.
1. Igicumbi -he: tubaza guhitamo muri byinshi ("ni ikihe muri ibi?").
| Izina | Ikinyazina mbaza | Izina | Ikinyazina mbaza |
|---|---|---|---|
| umwana | uwuhe mwana? | abana | abahe bana? |
| umusozi | uwuhe musozi? | imisozi | iyihe misozi? |
| ikiyaga | ikihe kiyaga? | ibiyaga | ibihe biyaga? |
| intara | iyihe ntara? | inyamaswa | izihe nyamaswa? |
| ishuri | irihe shuri? | amashuri | ayahe mashuri? |
| urugo | uruhe rugo? | ahantu | ahahe? |
2. Igicumbi -ngahe: tubaza umubare ("ni bingahe?"). Gikoreshwa ku mazina y'ubwinshi: abantu bangahe? ibiti bingahe? intare zingahe? amashuri angahe? imisozi ingahe?
Icyitonderwa: amagambo nka nde? (Ni nde waje?), iki? (Ni iki ushaka?) na he? (Uri he?) na yo arabaza, ariko ntahinduka bitewe n'izina. Yitwa amagambo abaza, si ibinyazina mbaza.
Tip
Uko wabyibuka: -he = guhitamo ("ni ikihe muri ibi?"); -ngahe = kubara ("ni bingahe?"). Kandi -ngahe ntiyoroherwa n'umwe: ikoreshwa ku bwinshi gusa!
Ingingo: Ni iki buri wese, n'umunyeshuri w'umwaka wa gatandatu, yakora kugira ngo arinde pariki n'inyamaswa?
Ingero z'ibitekerezo: kudahiga inyamaswa; kutajugunya imyanda muri pariki; kubwira abakuru abahigi binjira muri pariki; kwigisha abandi akamaro ka pariki.
Uzuza ukoresheje igicumbi -ngahe: "Muri pariki hazanywe intare ___?"
Igisubizo: zingahe. (Igisubizo cy'umwandiko: zirindwi.)
Uzuza ukoresheje igicumbi -he: "Ni ___ kiyaga kinini kiri muri Pariki y'Akagera?"
Igisubizo: ikihe.
Muri iyi nteruro, "nde" ni ikinyazina mbaza? "Ni nde wasuye pariki?"
Igisubizo: Oya. "Nde" ni ijambo ribaza, ntirihinduka bitewe n'izina.
Vuga inyamaswa eshanu nini zizwi cyane muri Afurika ziba muri Akagera.
Igisubizo: Intare, ingwe, inzovu, inkura n'imbogo.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Amakuru: umwandiko wanditswe na Ganzaa hifashishijwe amakuru ari ku rupapuro Pariki y'Akagera rwa Wikipedia y'Ikinyarwanda, ruri ku ruhushya CC BY-SA 4.0. Ganzaa yongeye kwandika ayo makuru mu magambo yayo.
Ifoto: Akagera National Park Giraffes.jpg, yafashwe na Alex shema, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
Inyigisho z'ikinyazina mbaza byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Iri somo rikoresha ibikoresho biri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
Isuzume
Pariki y'Igihugu y'Akagera iherereye mu yihe ntara?
