Ubuzima
Primary 6 · Kinyarwanda
Ubuzima
Lesson 3 of 5
40 min
Let's begin
Ishimwe yasibye ishuri iminsi itatu kubera malariya. Agarutse, abwira bagenzi be ati: "Iwacu twafashe ingamba: ntituzongera kwemera ko malariya itwibasira!"
Ni izihe ngamba bafashe? Soma umwandiko umenye, maze wige uko tuvuga ibizaba.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
Umuryango wa Byiringiro utuye mu Karere ka Bugesera, hafi y'igishanga. Mu kwezi gushize, umuhungu wabo Ishimwe yatashye ku ishuri afite umuriro mwinshi. Yababaraga umutwe, agatitira, kandi yarutse kabiri.
Nyina, Mutesi, ntiyazuyaje. Yahise amujyana ku mujyanama w'ubuzima w'umudugudu, Habimana. Habimana yamupimye akoresheje igipimo cyihuse, maze asanga afite malariya. Amuha imiti, amusobanurira uko ayinywa, kandi amusaba kuzamugarura niba atorohewe. Kubera ko bihutiye kwivuza, Ishimwe yakize mu minsi mike.
Ishimwe amaze gukira, se, Byiringiro, akoranya umuryango wose. Aravuga ati: "Malariya iterwa n'agakoko gato kinjizwa mu mubiri n'umubu w'ingore iyo uturumye. Iyo mibu yororokera mu mazi arekamye. Ntituzongera kwemera ko itwibasira. Dore ingamba tugiye gufata:"
Nyina arongera ati: "Nanjye nzajya mbibutsa buri joro kumanura inzitiramibu." Ishimwe na we ati: "Nanjye nzabwira bagenzi banjye bo ku ishuri ibyo twize. Sinzibagirwa iminsi narwaye!"
Mu muganda wakurikiyeho, Byiringiro yasabye abaturanyi gufatanya gusiba ibinogo byo mu mudugudu wose. Nyuma y'amezi atatu, umujyanama w'ubuzima yavuze ko abarwara malariya mu mudugudu bagabanutse cyane. Abaturanyi baravuga bati: "Umuryango wa Byiringiro wafashe ingamba nziza!"
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ingamba | ibyemezo bifatwa kugira ngo ikibazo gikemuke cyangwa gikumirwe |
| umujyanama w'ubuzima | umukorerabushake wo mu mudugudu ufasha abaturage mu by'ubuzima |
| igipimo cyihuse | ikizamini gito kigaragaza vuba niba umuntu afite indwara |
| inzitiramibu | umwenda ufite utwobo duto, urinda umuntu imibu iyo aryamye |
| amazi arekamye | amazi ahagaze, adatemba |
| ubwisungane mu kwivuza | gahunda y'ubwishingizi ifasha abaturage kwivuza badahenzwe (mituweli) |
| kuzuyaza | gutindiganya, kudafata icyemezo vuba |
Ishimwe yari afite ibihe bimenyetso?
Igisubizo: Umuriro mwinshi, kubabara umutwe, gutitira no kuruka.
Ni nde wamupimye, kandi yakoresheje iki?
Igisubizo: Umujyanama w'ubuzima, Habimana, yakoresheje igipimo cyihuse.
Malariya ikwirakwizwa n'iki?
Igisubizo: N'umubu w'ingore winjiza agakoko ka malariya mu mubiri iyo uturumye.
Kuki Byiringiro yasabye abaturanyi gufatanya gusiba ibinogo?
Igisubizo: Kuko imibu iguruka ikava ku rugo rumwe ikajya ku rundi. Iyo ibinogo by'abaturanyi bisigaye, imibu ikomeza kororoka. Ingamba zigira akamaro iyo abantu bose bafatanyije.
Inzagihe ivuga ibizaba. Ikimenyetso cyayo nyamukuru ni indangagihe -za- iri hagati mu nshinga: tu-za-siba → tuzasiba; n-za-bwira → nzabwira.
| Uko ikoreshwa | Icyo igaragaza | Ingero zo mu mwandiko n'izindi |
|---|---|---|
| -za- | igikorwa kizaba nyuma | Ku wa gatandatu tuzasiba ibinogo. Nzabwira bagenzi banjye. |
| -za- + kujya (inshinga yungirije) | igikorwa kizajya gisubirwamo kenshi | Buri wese azajya aryama mu nzitiramibu. Tuzajya dufunga amadirishya kare. |
| -za- + kuba (inshinga yungirije) | uko ibintu bizaba bimeze mu gihe runaka kizaza | Ejo saa mbiri nzaba ndi kwa muganga. Ku wa gatandatu tuzaba twarangije gusiba ibinogo. |
| ngiye + imbundo | igikorwa kigiye kuba vuba cyane | Ngiye kumanura inzitiramibu. |
Iyo duhakana, twongeraho si- (ku "jye") cyangwa nti-: si-n-za-ibagirwa → sinzibagirwa; nti-tu-za-ongera → ntituzongera.
Tip
Uko wabyibuka: -za- ni "ejo hazaza". Niba ubona -za- hagati mu nshinga (tu-za-siba, n-za-bwira), ni inzagihe. "Tuzajya" = kenshi; "tuzaba" = uko bizaba bimeze.
Mu itsinda ry'abantu batanu, mukine uruzinduko rw'umujyanama w'ubuzima mu rugo rwa Byiringiro. Abanyarubuga ni: Habimana (umujyanama w'ubuzima), Mutesi, Byiringiro, Ishimwe, n'umuturanyi utaremera ko inzitiramibu ari ngombwa.
Urugero rw'intangiriro:
Umuturanyi: "Inzitiramibu irashyuha cyane. Sinzayiryamamo!"
Habimana: "Numva impungenge zawe, ariko inzitiramibu ntibuza umwuka kwinjira. Kandi umuriro wa malariya ushyushya umubiri kurusha inzitiramibu! Nuyiryamamo buri joro, uzasinzira utekanye."
Ishimwe: "Jye naryamye hanze y'inzitiramibu, ndwara malariya. Sinzongera!"
"Tuzasiba ibinogo." Iyi nteruro iri mu kihe gihe?
Igisubizo: Inzagihe (-za-).
Shyira mu nzagihe y'igikorwa kizajya gisubirwamo: "Turyama mu nzitiramibu."
Igisubizo: Tuzajya turyama mu nzitiramibu.
"Sinzibagirwa" bisobanura iki?
Igisubizo: Nta na rimwe nzibagirwa. (Ni inzagihe mu buhakane.)
Vuga ingamba eshatu zo kwirinda malariya.
Igisubizo: Kuryama mu nzitiramibu iteyemo umuti; gusiba ibinogo birekamo amazi no gutema ibihuru; kujya kwa muganga vuba iyo ugize umuriro.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko "Bafashe ingamba" n'inyigisho z'inzagihe byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Nk'uko Byiringiro yabivuze, imibu itera malariya yororokera he?
