Ubuzima
Primary 6 · Kinyarwanda
Ubuzima
Lesson 5 of 5
40 min
Let's begin
Mu birori by'umunsi w'ubuzima ku ishuri, Umutoni yahagurutse imbere y'abandi, atondagura umuvugo. Ijwi rye ryari riranguruye, amaso ye areba abamwumva, amaboko ye agaragaza ibyo avuga. Abantu bose bakoma amashyi.
Uyu munsi urasoma umuvugo ku buzima, wige uturango tw'umuvugo, maze witoze kuwutondagura nka Umutoni.
Umuvugo wahimbwe na Ganzaa.
Ibango rya 1
Amagara yanjye, ni yo mutungo wanjye,
Aruta inka, aruta amasambu;
Iyo ameze neza, ndiga nkatsinda,
Iyo yangiritse, byose biba ubusa.
Ibango rya 2
Mu gitondo cya kare, nkaraba n'isabune,
Mbere yo kurya, intoki ndazisukura;
Amazi nywa ni meza, yatetswe neza,
Ubwiherero bwacu buhora bukeye.
Ibango rya 3
Ku isahani yanjye hari amabara menshi:
Ibijumba by'imbaraga, ibishyimbo byubaka,
Imboga z'icyatsi n'imbuto ziryoshye;
Indyo yuzuye ni yo indinda.
Ibango rya 4
Nimugoroba ngiye kuryama, ndamanura inzitiramibu,
Umubu ntumbona, malariya ntingeraho;
Inzoga n'ibiyobyabwenge, sinzabikoraho,
Kuko amagara ameze nk'amata ari mu cyansi.
Ibango rya 5
Mwa bana mwe, nimwumve iri jambo:
Amagara araseseka ntayorwa!
Nimuyarinde, muyarinde, muyarinde,
Muzagere ku nzozi zanyu, mwubake u Rwanda.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| amagara | ubuzima bw'umuntu, amagara mazima |
| bukeye | busukuye, buri mu isuku |
| icyansi | igikoresho cya kera cy'igiti, bakamiramo amata |
| gusesekara | (ku mazi cyangwa amata) kumeneka akisuka hasi |
| kuyora | gutoragura ikintu cyamenetse hasi |
| ibiyobyabwenge | ibintu byangiza ubwenge n'ubuzima, nk'urumogi |
Ni iki umusizi agereranya n'amagara mu ibango rya mbere?
Igisubizo: Umutungo: avuga ko amagara aruta inka n'amasambu.
Ni izihe ngeso nziza z'isuku ziri mu ibango rya kabiri?
Igisubizo: Gukaraba n'isabune, gusukura intoki mbere yo kurya, kunywa amazi meza atetse, no kugira ubwiherero busukuye.
"Amagara araseseka ntayorwa." Uyu mugani usobanura iki?
Igisubizo: Nk'uko amata yasesekaye hasi adashobora kuyorwa ngo asubire mu cyansi, ubuzima bwangiritse ntibusubirana byoroshye. Tugomba kuburinda hakiri kare.
Umuvugo ni igihangano cy'ubuhanzi kivugwa cyangwa cyanditse, kigizwe n'interuro ngufi zikurikiranye mu njyana, kigakoresha imvugo inoze kandi yuje ubuhanga. Uwahimbye umuvugo yitwa umusizi.
| Akarango | Icyo ari cyo | Urugero muri "Amagara yanjye" |
|---|---|---|
| Imikarago | imirongo migufi igize umuvugo | "Aruta inka, aruta amasambu;" ni umukarago umwe. |
| Amabango | amatsinda y'imikarago, ameze nk'ibika mu myandiko isanzwe | Umuvugo ufite amabango atanu, buri bango rifite imikarago ine. |
| Injyana | uko amagambo akurikirana mu buryo bupimye, buryoheye amatwi | Imikarago iringaniye, isomwa nk'indirimbo. |
| Isubirajambo | gusubiramo ijambo kugira ngo ritsindagirwe | "Nimuyarinde, muyarinde, muyarinde" |
| Imibangikanyo | imikarago iteye kimwe ikurikiranye, ivuga ibyuzuzanya cyangwa ibivuguruzanya | "Iyo ameze neza, ndiga nkatsinda, / Iyo yangiritse, byose biba ubusa." |
| Igereranya | kugereranya ibintu bibiri, akenshi hakoreshejwe "nka" cyangwa "-sa na" | "amagara ameze nk'amata ari mu cyansi" |
| Ubutumwa | icyo umusizi ashaka kutwigisha | Kurinda ubuzima binyuze mu isuku, indyo yuzuye no kwirinda indwara n'ibiyobyabwenge. |
Ibuka ibyo wize: "Mwa bana mwe" ni ikinyazina mpamagazi (umutwe wa mbere); "sinzabikoraho" na "muzagere" biri mu nzagihe; "nkaraba", "ndiga" biri mu ndagihe y'ubusanzwe.
Tip
Uko wabyibuka: Umuvugo ni nk'inzu: imikarago ni amatafari, amabango ni ibyumba, injyana ni umuziki uyuzuyemo, naho ubutumwa ni umuntu uyibamo.
Umuvugo "Amagara yanjye" ufite amabango angahe? Buri bango rifite imikarago ingahe?
Igisubizo: Amabango atanu; buri bango rifite imikarago ine.
Shaka isubirajambo riri mu ibango rya gatanu.
Igisubizo: "Nimuyarinde, muyarinde, muyarinde".
Shaka igereranya riri mu muvugo.
Igisubizo: "Amagara ameze nk'amata ari mu cyansi."
Andika imikarago ibiri ku isuku, ikoresha imibangikanyo.
Urugero rw'igisubizo: "Isuku y'umubiri ni ubuzima, / Isuku y'urugo ni amahoro."
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umuvugo "Amagara yanjye" n'inyigisho ku muvugo byanditswe na Ganzaa. Umugani "Amagara araseseka ntayorwa" ni uw'ubuvanganzo nyarwanda bwa rubanda.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Mu ibango rya gatatu, umusizi avuga ko ibishyimbo ari ibiki?