Ubuzima
Primary 6 · Kinyarwanda
Ubuzima
Lesson 4 of 5
40 min
Let's begin
Wigeze wumva umuntu avuga ati: "Yariye karungu"? Ntabwo ari ukurya ikiribwa cyitwa karungu! Bisobanura ko yarakaye cyane. Imvugo nk'izo zitumvikana iyo uzisobanuye ijambo ku ijambo zitwa inshoberamahanga.
Uyu munsi urasoma inkuru y'umwana wongeye kugira imbaraga abikesha indyo yuzuye. Uzabonamo inshoberamahanga nyinshi.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
Nitwa Niyonzima, niga mu mwaka wa gatandatu. Ndashaka kubabwira inkuru yanjye, kuko yampinduriye ubuzima.
Ubwo nigaga mu mwaka wa gatatu, nahoraga naniwe. Mu kibuga, bagenzi banjye barirukaga, jye nkicara mu gicucu. Nakundaga kurwaragurika, kandi amanota yanjye yaramanutse. Mama yambwiraga kurya imboga n'imbuto, ariko nicaga amatwi. Nakundaga ibijumba, amandazi n'ibinyobwa biryohereye gusa. Iyo mama yashyiraga dodo ku isahani yanjye, narayisigaga.
Umunsi umwe, umujyanama w'ubuzima yaje ku ishuri kudupima ibiro n'uburebure. Ageze kuri jye, arandeba, arambaza ati: "Mwana wanjye, urya iki buri munsi?" Ndamubwira. Arambwira ati: "Umubiri wawe ukeneye indyo yuzuye. Ibijumba biguha imbaraga, ariko umubiri ukeneye n'ibiwubaka n'ibiwurinda indwara." Nkibyumva, naguye mu kantu: sinari nzi ko ibiribwa bigira amatsinda!
Uwo mujyanama yadusobanuriye amatsinda atatu y'ibiribwa:
Yanatubwiye ko indyo yuzuye ari ifunguro ririmo amatsinda yose uko ari atatu, kandi ko tugomba kunywa amazi meza ahagije.
Nageze mu rugo, mbwira mama ibyo nize. Mama yarishimye, ariko aranyibutsa ati: "Imboga zirahenda ku isoko." Nabuze epfo na ruguru. Nuko papa aravuga ati: "Nimucyo tugire akarima k'igikoni!" Twese twakuye amaboko mu mifuka. Twahinze dodo, isogi, karoti n'ibitunguru hafi y'inzu. Jye nashinzwe kubuhira buri gitondo, kandi nakoze iyo bwabaga.
Hashize amezi atatu, nari narahindutse. Nongeye kugira imbaraga, ntangira gukina umupira, n'amanota yanjye arazamuka. Ubu ndi umukinnyi w'ikipe y'ishuri! Igihe twatsindwaga umukino umwe, umutoza yamfashe mu mugongo, arambwira ati: "Komeza, uzagera kure!"
Ubu iyo mbonye umwana wanga imboga, ndamusekera, maze nkamubwira inkuru yanjye.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| kurwaragurika | kurwara kenshi |
| indyo yuzuye | ifunguro ririmo ibitera imbaraga, ibyubaka umubiri n'ibirinda indwara |
| akarima k'igikoni | umurima muto uri hafi y'inzu, uhingwamo imboga |
| kuhira | gusuka amazi ku bihingwa |
| ibinyomoro | imbuto zisharira gato, zera ku giti gito |
| umutoza | umuntu utoza abakinnyi |
Niyonzima yari afite ikihe kibazo mu mwaka wa gatatu?
Igisubizo: Yahoraga ananiwe, akarwaragurika, kandi amanota ye yaramanutse.
Vuga amatsinda atatu y'ibiribwa, utange urugero kuri buri tsinda.
Igisubizo: Ibitera imbaraga (ibijumba), ibyubaka umubiri (ibishyimbo), ibirinda indwara (dodo).
Umuryango wakemuye ute ikibazo cy'imboga zihenda?
Igisubizo: Bahinze akarima k'igikoni hafi y'inzu.
Ni iki cyatumye Niyonzima yongera kugira imbaraga?
Igisubizo: Yatangiye kurya indyo yuzuye irimo imboga zo mu karima k'igikoni, kandi agira uruhare mu kuyitegura.
Inshoberamahanga ni imvugo igizwe n'amagambo abiri cyangwa arenga, ifite igisobanuro kitari icy'amagambo ayigize. Izina ryayo rivuga icyo ikora: ishobera abanyamahanga, ni ukuvuga ko umunyamahanga uyisobanura ijambo ku ijambo atayumva.
| Inshoberamahanga | Icyo isobanura | Urugero |
|---|---|---|
| kwica amatwi | kwanga kumva inama | Nicaga amatwi iyo mama yambwiraga kurya imboga. |
| kugwa mu kantu | gutangara cyane | Naguye mu kantu numvise ko ibiribwa bigira amatsinda. |
| kubura epfo na ruguru | kubura icyo ukora | Nabuze epfo na ruguru mama avuze ko imboga zihenda. |
| gukura amaboko mu mifuka | gutangira gukora cyane | Twese twakuye amaboko mu mifuka. |
| gukora iyo bwabaga | gukora uko ushoboye kose | Nakoze iyo bwabaga nuhira akarima. |
| gufata mu mugongo | guhumuriza umuntu no kumutera inkunga | Umutoza yamfashe mu mugongo. |
| kurya karungu | kurakara cyane | Umuturanyi yariye karungu abonye inka zona. |
| guca bugufi | kwicisha bugufi, kutirata | Nubwo yatsinze, yaciye bugufi. |
Witiranya: ikeshamvugo risimbuza ijambo rikomeye irindi ryiyubashye (gufungura aho kuvuga kurya); inshoberamahanga yo ifite igisobanuro gihishe (kurya karungu = kurakara).
Tip
Uko wabyibuka: Niba usomye imvugo, ugasanga igisobanuro cy'amagambo yayo kidashoboka (kwica amatwi? kurya karungu?), ni inshoberamahanga. Ibaze uti: "Mu buzima busanzwe, iyi mvugo ivuga iki?"
Ingingo: Ni iki twakora kugira ngo buri munyeshuri abone indyo yuzuye, iwabo no ku ishuri?
Ingero z'ibitekerezo: guhinga akarima k'igikoni ku ishuri no mu rugo; gushyigikira gahunda yo kugaburira abana ku ishuri; kwigisha ababyeyi amatsinda y'ibiribwa; kunywa amazi meza aho kunywa ibinyobwa biryohereye cyane.
"Yaguye mu kantu" bisobanura iki?
Igisubizo: Yatangaye cyane.
Koresha "kwica amatwi" mu nteruro yawe.
Urugero rw'igisubizo: Umwana wica amatwi iyo mwarimu amugira inama, ntatera imbere.
Shyira buri kiribwa mu itsinda ryacyo: ibishyimbo, imineke, ibijumba.
Igisubizo: Ibishyimbo: byubaka umubiri. Imineke: birinda indwara. Ibijumba: bitera imbaraga.
Simbuza ibiri mu nyuguti ziberamye inshoberamahanga: "Umuturanyi yarakaye cyane."
Igisubizo: Umuturanyi yariye karungu.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko "Inkuru yanjye" n'inyigisho ku nshoberamahanga byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Huza buri nshoberamahanga n'icyo isobanura.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.
