Ubuzima
Primary 6 · Kinyarwanda
Ubuzima
Lesson 2 of 5
40 min
Let's begin
Wigeze wumva inkuru y'umuntu watabazaga abeshya, kugeza ubwo abantu banze kumwizera? Uyu munsi urasoma inkuru y'umugabo wabigenje atyo kubera inzoga, n'umuhungu we w'intwari wamutabaye.
Uko usoma, zirikana ingaruka inzoga zagize ku buzima bwe no ku muryango we.
Inkuru ya Kanyiva Sandi, yahinduwe mu Kinyarwanda na African Storybook. Ganzaa yakosoye imyandikire.
Kera habayeho umwana w'umuhungu witwaga Mukiza. Yabanaga na se witwaga Senzoga.
Senzoga yagoroberezaga mu kabari, agataha mu gicuku. Mukiza yamubonaga gake cyane.
Igihe se wa Mukiza yabaga atashye, yavuzaga induru atabaza ati: "Baturage, baturage, nimuntabare! Impyisi irandiye!" Iyo abaturanyi bumvaga Senzoga atabaza, bahururaga bitwaje amacumu, imiheto n'imihoro, bagira ngo bamutabare. Bahagera bagasanga yasinze, ari ukubakinisha gusa.
Senzoga yakomeje kunywa, gusinda no gutabaza mu gicuku. Abaturanyi na bo bakomeza kuza kumutabara bitwaje amacumu, imiheto n'imihoro. Ariko buri gihe, yabaga abakinisha.
Igihe cyose Senzoga yatahaga bwije, Mukiza yakangurwaga n'induru ya se. Mukiza yari azi neza ijwi rya se. Yashoboraga no kumva intambwe ze mu mwijima, kugeza ageze ku muryango w'inzu yabo.
Ijoro rimwe, Senzoga ataha yasinze nk'uko yari amenyereye. Icyo gihe noneho, impyisi yari yihishe hafi y'inzu ye. Senzoga avuza induru, maze impyisi imusimbukira ifite uburakari bwinshi.
Senzoga atabaza cyane, ariko abaturanyi baravuga bati: "Turambiwe imikino ya Senzoga." Bisubirira mu buriri, barisinzirira.
Nk'uko bisanzwe, induru ya se ikangura Mukiza. Mukiza ategereza kumva intambwe za se nk'uko bisanzwe, ntiyazumva. Arahaguruka bwangu, atega amatwi yitonze. Aribwira ati: "Data ari mu kaga nta kabuza. Ubu noneho ntabwo ari ugukinisha abantu."
Mukiza abaduka ku buriri bwe, ashikuza igiti cyaka umuriro mu ziko, asohoka bwangu. Arahamagara ati: "Papa, uri he? Papa, uri he?" Ukwezi kwaramurikaga, maze Mukiza abona se arwana n'inyamaswa. Azamura cya giti cyaka, maze impyisi ibonye umuriro, iriruka.
Kuva icyo gihe, Senzoga ntiyongeye kunywa inzoga ukundi. Igihe cye yagikoreshaga abwira abana inkuru zishimishije.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| akabari | aho bagurishiriza inzoga |
| igicuku | hagati mu ijoro, abantu basinziriye |
| gutabaza | gusakuza usaba ko bagutabara |
| guhurura | kwihuta ujya aho bagutabaje |
| gusinda | kunywa inzoga nyinshi kugeza umuntu atakimenya ibyo akora |
| kurambirwa | kunanirwa kwihanganira ikintu gisubirwamo kenshi |
| iziko | aho bacana umuriro batekera |
Senzoga yakoraga iki buri joro?
Igisubizo: Yanywaga inzoga mu kabari, agataha yasinze mu gicuku, agatabaza abeshya ko impyisi imuriye.
Kuki ijoro rya nyuma abaturanyi batamutabaye?
Igisubizo: Bari barambiwe ibinyoma bye, ntibakimwizera.
Mukiza yamenye ate ko se ari mu kaga koko?
Igisubizo: Ntiyumvise intambwe ze zigana ku nzu nk'uko bisanzwe.
Ni ayahe masomo abiri iyi nkuru itwigisha?
Igisubizo: Inzoga zangiza ubuzima n'umuryango; kandi ubeshya kenshi atakaza icyizere, ku buryo n'iyo avuze ukuri batamwemera.
Inzoga nyinshi zangiza umwijima n'ubwonko, zitera impanuka n'amakimbirane mu miryango, kandi zituma umuntu asesagura umutungo. Mu Rwanda, kugurisha cyangwa guha inzoga umwana utarageza ku myaka 18 birabujijwe.
Impitagihe ivuga ibyabaye. Igabanyijemo ibihe bibiri byungirije:
| Igihe cyungirije | Icyo kigaragaza | Ingero |
|---|---|---|
| Impitakare | igikorwa cyabaye uyu munsi, cyangwa mu kanya gashize. | Uyu munsi nakarabye intoki. Mu gitondo twariye imbuto. |
| Impitakera | igikorwa cyabaye ejo cyangwa mbere yaho, kera. | Ejo hashize Senzoga yatashye yasinze. Umwaka ushize twasuye Akagera. Kera habayeho umwana witwaga Mukiza. |
Tip
Uko wabyibuka: Amagambo y'igihe ni nk'isaha: uyu munsi, mu gitondo, mu kanya = impitakare (hafi); ejo, umwaka ushize, kera = impitakera (kure).
Ongera wibuke amategeko y'ikiganiro mpaka wize mu mutwe wa kabiri: hari umuyobozi w'ikiganiro, itsinda rishyigikira, itsinda rivuguruza n'abakemurampaka. Saba ijambo, tanga ingingo n'urugero, kandi wubahe abo mutavuga rumwe.
Insanganyamatsiko: "Abaturanyi ba Senzoga bakoze neza kutaza kumutabara."
| Ingingo zishobora gushyigikira | Ingingo zishobora kuvuguruza |
|---|---|
| Senzoga yari yarababeshye kenshi. | Umuntu uri mu kaga agomba gutabarwa, n'iyo yaba yarakosheje. |
| Kubyuka buri joro byarabananizaga. | Bashoboraga kohereza umuntu umwe kureba ibibaye. |
| Ubeshya kenshi aba yiyambuye icyizere. | Mukiza, umwana muto, yasigaye wenyine mu kaga. |
Nyuma y'ikiganiro, buri wese yandike interuro ebyiri mu mpitagihe zivuga icyo yize: "Uyu munsi nize ko ..."
"Mu gitondo nanyoye amata." Iyi nteruro iri mu mpitakare cyangwa mu mpitakera?
Igisubizo: Impitakare, kuko "mu gitondo" ari uyu munsi.
"Umwaka ushize twasuye Akagera." Iri mu kihe gihe cyungirije?
Igisubizo: Impitakera, kuko byabaye kera ("umwaka ushize").
Shyira iyi nteruro mu mpitagihe y'igikorwa cyabaga kenshi: "Senzoga anywa inzoga buri joro."
Igisubizo: Senzoga yanywaga inzoga buri joro.
Ni iki cyatumye Senzoga areka inzoga?
Igisubizo: Yabonye ko inzoga zenda kumwicisha, kandi ko umuhungu we Mukiza ari we wamurokoye.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko: Mukiza na se, wanditswe na Kanyiva Sandi, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana, ushushanywa na Benjamin Mitchley. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2014), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yakosoye imyandikire.
Inyigisho z'impitagihe, "Menya ibi" n'izo ku kiganiro mpaka byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Mukiza yirukanye impyisi yari irwana na se akoresheje iki?