Uburinganire n’Ubwuzuzanye
Primary 6 · Kinyarwanda
Uburinganire n’Ubwuzuzanye
Lesson 2 of 6
20 min
Let's begin
Iwanyu, ni nde uteka? Ni nde uvoma? Ni nde ukubura imbuga? Hari ingo aho umuntu umwe akora imirimo yose, abandi bakicara. Hari n'izindi aho buri wese agira uruhare rwe.
Uyu munsi turasura urugo rwa Habimana na Mutesi, turebe uko basaranganya imirimo. Hanyuma twige kwandika neza amagambo akunze kutuyobera: nuko, ni uko na n'uko.
Ku wa Gatandatu mu gitondo, mu rugo rwa Habimana na Mutesi i Huye, buri wese yari afite akazi ke. Ku rukuta rw'igikoni hari hamanitse imbonerahamwe y'imirimo. Buri cyumweru imirimo irahinduranywa, kugira ngo buri wese amenye gukora byose.
Muri icyo cyumweru, Byiringiro w'imyaka icumi yari ashinzwe guteka ari kumwe na se. Mukuru we Ishimwe, wiga mu mwaka wa gatandatu, yari ashinzwe gukubura imbuga no guha ihene ubwatsi. Nyina, Mutesi, ukora akazi k'ubuforomo ku kigo nderabuzima, yari yagiye kuvoma.
Muri ako kanya, nyirakuru w'abana, Nyiransabimana, ahagera aje kubasura. Yinjira mu gikoni, asanga umukwe we Habimana arimo gukata imboga, naho Byiringiro arimo gucana. Aratangara cyane ati: “Mbega! Umugabo n'umuhungu mu gikoni?”
Habimana araseka, aramusubiza ati: “Mabukwe, iwacu imirimo ntigira igitsina. Twese turarya, bityo twese tugomba kumenya guteka.”
Hashize akanya, Ishimwe aza yiruka afite urupapuro mu ntoki. Ati: “Nyogokuru, nishimye! Abanyeshuri bagenzi banjye bantoreye kuba umuyobozi w'ishuri ryacu.” Byiringiro na we yungamo ati: “Nanjye ndi mu itsinda ry'ubudozi. Nzakudodera agakapu!”
Mbere ya saa tatu, imirimo yose yari irangiye. Mutesi agarutse, asanga ameza ateguye. Nuko bose bicarana ku meza, basangira igikoma n'ibijumba. Nyirakuru arabitegereza, aramwenyura, maze aravuga ati: “Ubu noneho ndasobanukiwe. Iyo buri wese akoze uruhare rwe, umurimo uroroha. Koko, abishyize hamwe nta kibananira!”
Ubwuzuzanye ni ukuzuzanya: buri wese akora uruhare rwe, maze ibyo umwe atakoze, undi akabikora. Mu rugo rwa Habimana, abagabo n'abagore, abahungu n'abakobwa, bose barateka, bose baravoma, bose barakubura. Ni yo mpamvu imirimo yarangiye kare.
Umwandiko unatwereka ko kuyobora atari iby'abahungu gusa: Ishimwe yatorewe kuba umuyobozi w'ishuri. Byiringiro we yiga ubudozi, umwuga bamwe bibwira ko ari uw'abakobwa. Buri wese ahitamo akurikije impano ye.
Mu Kinyarwanda, amagambo amwe yandikwa afatanye, andi akandikwa atandukanye. Iyo wibeshye, interuro ishobora guhindura igisobanuro. Reka turebe amagambo atatu asa cyane.
| Uko yandikwa | Icyo ari cyo | Urugero |
|---|---|---|
| nuko (ijambo rimwe) | Icyungo gisobanura “hanyuma” cyangwa “bityo”. Gikunze gutangira interuro mu nkuru. | Nuko bose bicarana ku meza. |
| ni uko (amagambo abiri) | Inshinga ni ikurikiwe na uko. Bisobanura “impamvu ni iyi” cyangwa “bimeze bitya”. | Impamvu imirimo yarangiye kare ni uko buri wese yakoze uruhare rwe. |
| n'uko (na + uko) | Na ihura na uko, inyajwi a ikavaho. Bisobanura “ndetse n'uburyo”. | Nyirakuru yishimiye uko bateka n'uko basangira. |
Tip
Uburyo bwo kwibuka: NUKO ni ijambo rimwe, nk'intambwe imwe ikujyana imbere (“hanyuma”). NI UKO ni amagambo abiri: “ni” + “uko”, asobanura impamvu. N'UKO ni “na” yataye “a” yayo, igasigaraho akamenyetso ' .
A. Uzuza ukoresheje nuko, ni uko cyangwa n'uko.
Igisubizo: nuko
Igisubizo: ni uko
Igisubizo: n'uko
B. Kosora imyandikire.
Igisubizo: “Nta muntu wasigaye adakora.”
Igisubizo: “Buri wese yakoze uruhare rwe kugira ngo barangize kare.”
Ikibazo ku mwandiko: Kuki nyirakuru yatangaye?
Igisubizo: Yabonye umugabo n'umuhungu mu gikoni, kandi yari amenyereye ko guteka ari iby'abagore gusa.
D. Umukoro wo kwandika: Andika igika cy'interuro nibura eshanu kivuga uko imirimo isaranganywa iwanyu. Koresha nibura rimwe nuko, ni uko na n'uko.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko, inyigisho n'imyitozo biri muri iri somo: Byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Kuki mu rugo rwa Habimana na Mutesi imirimo ihinduranywa buri cyumweru?
