Uburinganire n’Ubwuzuzanye
Primary 6 · Kinyarwanda
Uburinganire n’Ubwuzuzanye
Lesson 5 of 6
20 min
Let's begin
Mu muco nyarwanda, amagambo meza ni impano. Kera, abasizi batondaguraga ibisigo ibwami, abana bagatarama iwabo bavuga imivugo.
Uyu munsi uzasoma umuvugo ushimira ababyeyi bafatanya, uwufate mu mutwe. Hanyuma wige amagambo yihariye yakoreshwaga ku mwami no ku ngoma.
1.
Mama na Data, amaboko abiri
Afatanya guterura urugo rwacu;
Iyo ukuboko kumwe kunaniwe,
Ukundi kukagoboka kutazuyaje.
2.
Mama yize ubuvuzi, avura abarwayi,
Data yigisha abana ku ishuri ry'umudugudu;
Nimugoroba bombi bagera mu gikoni,
Umwe agakata imboga, undi agacana.
3.
Musaza wanjye yuhira imboga mu murima,
Nanjye nkoropa, nkanoza imbuga;
Ntawe uvuga ngo “si akazi kanjye”,
Kuko urugo ari urwacu twese.
4.
Mama ati: “Mwana wa, iga ushyizeho umwete”,
Data ati: “Mukobwa, uzaba icyo ushaka”;
Bampa amahirwe angana n'aya musaza wanjye,
Tugakurira hamwe mu rukundo rungana.
5.
Ndabashimiye, babyeyi beza,
Mwatweretse ko twese dushoboye;
Nimugire amahoro n'umugisha,
Amaboko abiri ntazigere atandukana.

Kera, u Rwanda rwayoborwaga n'abami. Kugira ngo bagaragaze icyubahiro, Abanyarwanda bakoreshaga amagambo yihariye ku mwami, ku muryango we no ku bintu bye. Uyu muco witwa ntibavuga, bavuga. Uyu munsi u Rwanda ni Repubulika, ariko ayo magambo turayiga kuko ari umurage w'ururimi rwacu: tuyasanga mu mateka, mu bisigo no mu nkuru.
| Ntibavuga | Bavuga | Urugero |
|---|---|---|
| Gupfa | Gutanga | Umwami Mutara III Rudahigwa yatanze mu 1959. |
| Guhamba | Gutabariza | Umwami Rudahigwa yatabarijwe i Mwima, i Nyanza. |
| Umurambo w'umwami | Umugogo | Abantu benshi baherekeje umugogo w'umwami. |
| Kujya ku ngoma | Kwima ingoma | Rudahigwa yimye ingoma mu 1931. |
| Kuryama | Kwibikira | Umwami yagiye kwibikira. |
| Kubyuka | Kwibambura | Umwami yibambuye kare. |
| Kwicara | Guteka | Umwami yari atetse ijabiro. |
| Aho umwami yakirira abantu | Ijabiro | Abashyitsi bakiriwe mu ijabiro. |
| Inzu y'umwami | Ingoro | Ingoro y'umwami yubakwaga mu byatsi n'imigano. |
| Uburiri bw'umwami | Igisasiro | Igisasiro cy'umwami cyari giteguye neza. |
| Abana b'umwami | Ibikomangoma | Ibikomangoma byakuriraga ibwami. |
| Nyina w'umwami | Umugabekazi | Umugabekazi yafashaga umwami kuyobora. |
| Urugo rw'umwami | Ibwami | Abatware bajyaga ibwami. |
Ingoma yari ifite ibisobanuro bibiri: ingoma ivuza, yari ikirango cy'ubwami, n'igihe umwami ategeka. Iyo tuvuze “ku ngoma ya Rudahigwa”, tuba tuvuga igihe Rudahigwa yategekaga.
Tip
Uburyo bwo kwibuka: fata mu mutwe iyi nteruro imwe: “Umwami ntapfa, aratanga; ntaryama, yibikira; ntabyuka, yibambura; ntiyicara, arateka.”
A. Ku muvugo.
Igisubizo: Ibitero bitanu; buri gitero gifite imikarago ine.
Igisubizo: Ababyeyi bombi, bafatanya nk'amaboko abiri y'umubiri umwe.
Igisubizo: Ni umukobwa: Data amwita “Mukobwa”, kandi avuga “musaza wanjye”.
B. Andika izi nteruro ukoresheje ikeshamvugo ku mwami.
Igisubizo: “Umwami yatanze.”
Igisubizo: “Ibikomangoma byakinaga imbere y'ingoro.”
Igisubizo: “Umwami yibikiye kare.”
C. Umukoro wo kuvuga: Fata umuvugo “Mama na Data, amaboko abiri” mu mutwe, hanyuma uwutondagurire abo mu muryango wawe. Wubahirize injyana, iyitsa n'isesekaza.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umuvugo “Mama na Data, amaboko abiri”, inyigisho n'imyitozo: Byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: King's palace in Nyanza, yafashwe na Guswen, yavanywe kuri Wikimedia Commons, ku ruhushya rwa CC BY 3.0.
Isuzume
Huza ijambo ntibavuga n'iryo bavugaga ku mwami.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.