Uburinganire n’Ubwuzuzanye
Primary 6 · Kinyarwanda
Uburinganire n’Ubwuzuzanye
Lesson 3 of 6
20 min
Let's begin
Wigeze ubona umwana ufite ubumuga asigara mu rugo, mu gihe abandi bajya ku ishuri? Bamwe bibwira ko umuntu ufite ubumuga adashobora kwiga cyangwa gukora. Inkuru ya Amina iratwereka ukundi.
Nyuma y'inkuru, uziga gukoresha neza uduce duto dukunze kwibeshywaho: nti, ntu, nta, si na nka.
Amina yavukanye ubumuga bw'amaguru. Akiri muto, yisanga ari imfubyi, maze mukuru we ni we umwitaho.
Mukuru we amaze gushyingirwa, Amina asigara yitabwaho n'umuturanyi wabo witwa Rukundo.
Kubera ubumuga n'ubukene, Amina yatangiye ishuri afite imyaka cumi n'itatu. Icyo gihe undi muturanyi, Mugiraneza, yiyemeje kumurihira amashuri.
Mugiraneza yamujyanye mu ishuri ry'abana bafite ubumuga ry'i Gatagara. Amina yiga ashyizeho umwete, arangiza afite amanota amwemerera kujya mu mashuri yisumbuye.
Amashuri yisumbuye yayakomereje i Rwamagana. Yayarangije ari uwa mbere, arusha n'abanyeshuri badafite ubumuga.
Nyuma yaho, yemererwa kwiga muri kaminuza, mu ishami ry'uburezi budaheza. Yize ashyizeho umwete, arangiza abona impamyabumenyi y'icyiciro cya kabiri cya kaminuza.
Yahise abona akazi mu muryango mpuzamahanga wita ku bantu bafite ubumuga. Yakoranye umurava, nyuma na we ashinga ikigo cyita ku bafite ubumuga, acyita “Icyizere cy'ejo hazaza”.
Imvugo iboneye: tuvuga umuntu ufite ubumuga. Ntituvuga “ikimuga”, kuko umuntu si ikintu.
Amina ntiyageze kure wenyine. Mukuru we, Rukundo na Mugiraneza bamufashije. Amina na we yakoresheje ayo mahirwe neza: yize ashyizeho umwete, hanyuma afasha abandi bafite ubumuga. Ngiyo impamvu y'umutwe w'iri somo: na bo barashoboye. Iyo abantu bafite ubumuga bahawe amahirwe angana n'ay'abandi, na bo biga, bagakora kandi bakayobora.
| Agace | Icyo gakora | Uko kandikwa | Ingero |
|---|---|---|---|
| nti- | Guhakana igikorwa | Gafatana n'inshinga | Amina ntiyacitse intege. Ntibamusize inyuma. |
| ntu- | Guhakana, cyane cyane ku ngenga ya kabiri y'ubumwe (wowe) | Gafatana n'inshinga | Ntugaheze mugenzi wawe. Nturi wenyine. |
| si- | Guhakana ku ngenga ya mbere y'ubumwe (njye) | Gafatana n'inshinga | Sinzacika intege. Sinzi. |
| si | Bisobanura “ntabwo ari” | Ritandukana n'irikurikira | Ubumuga si ubushobozi buke. Si we wenyine. |
| nta | Bisobanura “nta na kimwe” cyangwa “ntihariho” | Ritandukana n'izina riyikurikira | Nta mwana ukwiye guhezwa. |
| nka | Kugereranya | Ritandukana; imbere y'inyajwi riba nk' | Yize nk'abandi. Yakoranye umurava nka mukuru we. |
| Si byo | Ni byo |
|---|---|
| Nti yaje. | Ntiyaje. |
| Ntamwana wasigaye. | Nta mwana wasigaye. |
| Si nzi. | Sinzi. |
| Yize nkabandi. | Yize nk'abandi. |
| Ntu gaheze. | Ntugaheze. |
Umwandiko uhanze ugira ibice bitatu:
Tip
Uburyo bwo kwibuka: nti-, ntu- na si- bigendana n'inshinga, ni yo mpamvu bifatana na yo: ntiyaje, ntugende, sinzi. Naho nta, si (= ntabwo ari) na nka bigendana n'izina, ni yo mpamvu bitandukana na ryo: nta mwana, si we, nk'abandi.
A. Uzuza ukoresheje nti, nta, si cyangwa nka.
Igisubizo: Amina ntiyacitse intege.
Igisubizo: Nta mwana ukwiye gusigara inyuma.
Igisubizo: Ubumuga si ubushobozi buke.
Igisubizo: nk'abandi banyeshuri bose.
Kosora iyi nteruro: “Si nzamuheza, kandi ntu kamuseke.”
Igisubizo: “Sinzamuheza, kandi ntukamuseke.”
Ikibazo ku mwandiko: Amina yafashije ate abandi amaze kurangiza amashuri?
Igisubizo: Yakoze mu muryango wita ku bantu bafite ubumuga, hanyuma ashinga ikigo cyabo yise “Icyizere cy'ejo hazaza”.
D. Ihangamwandiko: Andika umwandiko ufite umutwe “Twese turashoboye”, ugizwe n'intangiriro, igihimba n'umusozo (imirongo igera kuri 15). Koresha nibura uduce dutatu mu twize. Uwusomere mugenzi wawe.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Inkuru: Ubuzima Bwa Amina Wavukanye Ubumuga, yanditswe na Daniel Tuyisenge. Yatangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2017), ku ruhushya rwa CC BY 4.0. Yahinduwemo bike na Ganzaa: imyandikire n'amagambo bimwe byaranonosowe.
Inyigisho, ibisobanuro n'imyitozo biri muri iri somo: Byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Ni nde wiyemeje kurihira Amina amashuri?
