Hotuba kuhusu maadili na tabia njema; unyambuaji wa nomino na wa vivumishi

1Zawadi isiyowekwa kwenye begi

Siku ya kuwaaga wanafunzi wa Kidato cha Sita, mlezi wao anasimama kutoa hotuba fupi. Hana zawadi ya vitu; ana maneno kuhusu maadili. Hotuba hii ina sauti tofauti na zile za masomo yaliyotangulia: ni ya kibinafsi, yenye upendo, lakini pia yenye maonyo makali.

Utaona maneno mengi yaliyoundwa kutoka kwa mizizi ya vitenzi: mwaminifu, uaminifu, mvumilivu, uvumilivu, mlezi, malezi, msikivu. Kuunda nomino na vivumishi kwa njia hii huitwa unyambuaji wa nomino na unyambuaji wa vivumishi.

2Kusoma: Tabia njema ni pasipoti ya maisha

Hotuba ya Mlezi wa Wanafunzi katika sherehe ya kuwaaga wanafunzi wa Kidato cha Sita

Mheshimiwa Mkuu wa Shule;
Walimu wenzangu;
Wazazi na walezi;
Wanafunzi wapendwa wa Kidato cha Sita;
Mabibi na mabwana.

Leo ni siku ya furaha na ya huzuni. Furaha, kwa sababu mmemaliza safari ya miaka sita ya elimu ya sekondari; huzuni, kwa sababu tunawaaga vijana tuliowalea kama watoto wetu. Kabla hamjaondoka, naomba niwape zawadi isiyowekwa kwenye begi: maneno machache kuhusu maadili.

Maadili ni misingi ya tabia njema inayokubaliwa na jamii: kuwa mkweli, mwaminifu, mvumilivu, mwenye heshima na mwenye kuwajibika. Mnaweza kupata shahada nyingi, lakini bila maadili elimu yenu itakuwa kama nyumba iliyojengwa juu ya mchanga.

Kwanza, uaminifu. Huko mnakokwenda, mtakabidhiwa pesa, siri na majukumu. Mwajiri atamchagua mtu mwaminifu kuliko mwerevu asiyeaminika. Mkiahidi jambo, litekelezeni, kwa sababu ahadi ni deni.

Pili, uvumilivu. Si kila mlango mtakaobisha utafunguliwa mara ya kwanza. Msomaji anayekata tamaa baada ya ukurasa mmoja hamalizi kitabu. Wahenga walisema: mvumilivu hula mbivu.

Tatu, heshima. Mheshimuni kila mtu, mlinzi wa lango sawa na mkurugenzi. Mtu hupimwa kwa jinsi anavyowatendea wasioweza kumlipa.

Nne, uadilifu. Mtakutana na vishawishi: rushwa, ulevi na dawa za kulevya. Mtu mwadilifu hakubali rushwa hata akiwa hana kitu, kwa sababu anajua kwamba heshima ikipotea hairudi kwa urahisi. Dawa za kulevya huharibu afya, akili na ndoto; msijaribu hata mara moja.

Tano, kujitolea. Mkirudi vijijini kwenu, shirikini katika Umuganda na kazi nyingine za jamii. Elimu yenu ina thamani zaidi ikiwasaidia wengine.

Wanafunzi wapendwa, sisi walimu tumekuwa walezi wenu; sasa ninyi mtakuwa walezi wa wengine. Mkiwa wasikivu, wavumilivu na waaminifu, hakuna mlango utakaobaki umefungwa mbele yenu. Nendeni salama, na mrudi kutuletea habari njema. Asanteni.

Hotuba hii imeandikwa na Ganzaa; msemaji ni wa kubuni.

3Msamiati

4Ufahamu na uchambuzi

1. Kwa nini msemaji anasema siku hii ni «ya furaha na ya huzuni»?
2. Eleza tashbihi «elimu yenu itakuwa kama nyumba iliyojengwa juu ya mchanga».
3. Msemaji anahusisha methali gani na kila moja kati ya uaminifu na uvumilivu?
4. Sentensi «Mtu hupimwa kwa jinsi anavyowatendea wasioweza kumlipa» inafundisha nini kuhusu heshima?
5. Kwa nini kichwa cha hotuba kinaita tabia njema «pasipoti ya maisha»?
6. Tathmini: hotuba hii ina toni ya upendo lakini pia ya onyo. Toa mfano mmoja wa kila toni, na ueleze kwa nini mchanganyiko huu unafaa hadhira hii.

5Sarufi: unyambuaji wa nomino na wa vivumishi

Mchoro wa Ganzaa: familia za maneno kutoka vitenzi soma na vumilia.

1. Nomino kutoka kwa vitenzi

2. Nomino kutoka kwa vivumishi na nomino

u- + kivumishi: -zuri → uzuri; -refu → urefu; -ema → wema; safi → usafi; -aminifu → uaminifu. u- + nomino (hali au cheo): mtoto → utoto; rafiki → urafiki; mwalimu → ualimu; raia → uraia.

3. Vivumishi kutoka kwa vitenzi

Viambishi vikuu ni -ivu/-evu na -ifu/-efu (kufuata kanuni ya irabu), pamoja na -wa (-pendwa: anayependwa). Vivumishi hivi hupatana na ngeli: mwanafunzi mtiifu, wanafunzi watiifu, kikundi kitiifu.