Hotuba
Senior 6 · Kiswahili
Hotuba
Lesson 5 of 5
45 min
Katika masomo manne yaliyotangulia, umesoma hotuba nne na kuzichambua. Sasa ni zamu yako kusimama mbele ya hadhira. Somo hili linakusanya yote uliyoyaona: maana ya hotuba, sehemu zake, sifa za hotuba bora, na hatua za kuiandaa na kuiwasilisha. Mwishoni utajifunza ufupisho, ujuzi unaohitajika kila mara unapoombwa kueleza kwa ufupi kile ulichosikia au kusoma.
Definition
Hotuba ni maelezo rasmi yanayotolewa kwa mdomo na mtu mmoja mbele ya hadhira, kuhusu mada fulani, kwa lengo la kuarifu, kushawishi, kuhamasisha, kuaga au kukaribisha. Mara nyingi huandaliwa kwa maandishi kabla ya kuwasilishwa.
Mchoro wa Ganzaa: mfuatano wa sehemu za hotuba.
| Sehemu | Kazi yake | Mfano kutoka hotuba ulizosoma |
|---|---|---|
| Itifaki | kuwasalimu wasikilizaji kuanzia mwenye cheo cha juu | «Mheshimiwa Mgeni Rasmi…; Mheshimiwa Mkuu wa Shule…» |
| Utangulizi | kushukuru, kuvuta makini na kutaja mada | «Nimeombwa kuzungumza kuhusu… usafi.» |
| Kiini | kuwasilisha hoja kwa mpangilio, kila moja na mfano au ushahidi | «Kwanza, uaminifu… Pili, uvumilivu…» |
| Hitimisho | kufupisha hoja na kutoa wito wa vitendo | «Baba, msaidie mama jikoni wiki hii.» |
| Shukrani | kufunga kwa adabu | «Asanteni kwa kunisikiliza.» |
| Kuandaa | Kuwasilisha |
|---|---|
| 1. Jua hadhira yako, lengo na muda. | 1. Simama wima, pumua kwa utulivu kabla ya kuanza. |
| 2. Kusanya taarifa na ushahidi wa kuaminika. | 2. Tazama hadhira, si karatasi yako peke yake. |
| 3. Panga hoja tatu hadi tano kwa mfuatano. | 3. Badilisha kiimbo na kasi; simama kidogo baada ya hoja muhimu. |
| 4. Andika rasimu, kisha ihariri. | 4. Tumia ishara za mikono kwa kiasi. |
| 5. Fanya mazoezi kwa sauti, ukipima muda. | 5. Heshimu muda; jiandae kujibu maswali. |
Hotuba ya Mwanafunzi Bora wa mwaka katika siku ya wazazi shuleni
Mheshimiwa Mgeni Rasmi, Mkurugenzi wa Elimu wa Wilaya;
Mheshimiwa Mkuu wa Shule;
Walimu, wazazi na wanafunzi wenzangu;
Mabibi na mabwana.
Ninawashukuru kwa heshima mliyonipa ya kuzungumza leo. Mada yangu ni fupi lakini nzito: elimu na maendeleo ya jamii.
Elimu ni kama mbegu. Mkulima anayepanda mbegu leo hali matunda yake kesho asubuhi; anasubiri, anapalilia, anamwagilia. Vivyo hivyo, mzazi anayemlipia mtoto ada leo hatapata faida mara moja. Lakini baada ya miaka, mbegu hiyo huzaa daktari anayetibu kijiji, mhandisi anayejenga daraja, na mkulima msomi anayevuna mara mbili ya jirani yake.
Kwanza, elimu huongeza kipato. Mtu mwenye ujuzi hupata kazi bora au huanzisha biashara yenye mpango. Pili, elimu huboresha afya: mama aliyesoma anajua umuhimu wa chanjo, lishe bora na maji safi. Tatu, elimu hujenga raia wenye kuwajibika, wanaojua haki na wajibu wao, na wanaoshiriki katika maamuzi ya jamii.
Hata hivyo, elimu haiishii darasani. Je, cheti kina thamani gani ikiwa mwenye nacho hawezi kutatua tatizo la jirani yake? Elimu ya kweli ni ile inayotumika: kijana anayefundisha watu wazima kusoma jioni, mwanafunzi anayeonyesha kijiji chake jinsi ya kuhifadhi maji ya mvua.
Kwa hiyo naomba mambo matatu. Wazazi, endeleeni kutusomesha, wasichana na wavulana sawa. Walimu, endeleeni kutufundisha kufikiri, si kukariri tu. Nasi wanafunzi, tusome kwa bidii na tuirudishe elimu yetu kwa jamii iliyotulea.
Asanteni kwa kunisikiliza.
Hotuba hii imeandikwa na Ganzaa; msemaji ni wa kubuni.
Practice
Uchambuzi wa hotuba ya mfano
Taja sehemu tano za hotuba «Elimu ni mbegu ya kesho» na sentensi ya mwanzo ya kila sehemu.
Eleza sitiari ya «mbegu» inavyotumika katika aya ya tatu.
Toa swali la balagha lililomo, na ueleze dhima yake.
Ni hoja zipi tatu zinazoonyesha jinsi elimu inavyoleta maendeleo?
Toa nomino nne zilizonyambuliwa kutoka kwa vitenzi katika hotuba hii, na kitenzi cha msingi cha kila moja.
1. Itifaki («Mheshimiwa Mgeni Rasmi…»); utangulizi («Ninawashukuru kwa heshima…»); kiini («Elimu ni kama mbegu…» hadi «…kuhifadhi maji ya mvua»); hitimisho («Kwa hiyo naomba mambo matatu…»); shukrani («Asanteni kwa kunisikiliza»).
2. Kama mbegu inavyopandwa, kutunzwa na kuzaa baada ya muda, elimu hulipiwa leo na kuzaa wataalamu na maendeleo baadaye; inahitaji subira.
3. «Je, cheti kina thamani gani ikiwa mwenye nacho hawezi kutatua tatizo la jirani yake?» Linamfanya msikilizaji akubali mwenyewe kwamba elimu isiyotumika haina thamani.
4. Huongeza kipato; huboresha afya; hujenga raia wenye kuwajibika.
5. Mfano: mkulima (lima), msomi (soma), kipato (pata), ujuzi (jua), chanjo (chanja), lishe (lisha), maamuzi (amua).
Mzazi aliyekosa kuhudhuria siku ya wazazi anakuuliza: «Yule mwanafunzi alisema nini?» Huwezi kumsomea hotuba nzima. Unampa ufupisho.
Definition
Ufupisho ni maandishi mafupi yanayobeba mawazo makuu ya kifungu, hotuba au kitabu, kwa maneno ya mfupishaji mwenyewe, bila kubadilisha maana wala kuongeza maoni yake.
| Sifa za ufupisho mzuri | Taratibu za kufupisha |
|---|---|
| Una mawazo makuu tu; mifano, methali na marudio huachwa. | 1. Soma kifungu chote mara mbili ili kuelewa ujumbe wake. |
| Umeandikwa kwa maneno yako mwenyewe. | 2. Tambua wazo kuu la kila aya na uliandike kwa ufupi. |
| Unafuata mpangilio wa mawazo wa kifungu asilia. | 3. Unganisha mawazo hayo kwa viunganishi katika aya moja. |
| Hauna maoni ya mfupishaji. | 4. Hesabu maneno; ongeza au punguza kulingana na idadi uliyopewa. |
| Hutumia nafsi ya tatu na wakati uliopita kwa hotuba: «Msemaji alieleza kwamba…» | 5. Andika nakala safi, kisha uandike idadi ya maneno mwishoni. |
Important
Kazi ya kuandika 1 (ufupisho): Fupisha hotuba «Elimu ni mbegu ya kesho» kwa maneno kati ya 70 na 90.
Kazi ya kuandika 2 (hotuba): Andika hotuba ya maneno 350 hadi 400 utakayoitoa katika mkutano wa wanafunzi kuhusu mojawapo ya mada hizi: (a) umuhimu wa kusoma vitabu; (b) matumizi mazuri ya simu janja kwa vijana. Hotuba iwe na sehemu zote tano, hoja tatu zenye mifano, methali moja, swali moja la balagha, na vitenzi vitatu vilivyonyambuliwa.
Worked example
Ufupisho wa mfano (kazi ya 1)
Mwanafunzi Bora alieleza kwamba elimu ni kama mbegu: gharama zake hulipwa leo, lakini faida zake huonekana baadaye kupitia wataalamu na wakulima wenye ujuzi. Alitaja faida tatu za elimu: huongeza kipato, huboresha afya ya familia, na hujenga raia wanaowajibika. Alisisitiza kwamba elimu ya kweli ni ile inayotumika kutatua matatizo ya jamii. Mwisho, aliwaomba wazazi kuwasomesha watoto wote, walimu kuwafundisha kufikiri, na wanafunzi kusoma kwa bidii na kuitumikia jamii.
(maneno 79)
Kwa nini unafaa: mawazo yote makuu yamo kwa mpangilio wa hotuba asilia; itifaki, swali la balagha na mifano (daktari, mhandisi, kijana anayefundisha watu wazima) vimeachwa; nafsi ni ya tatu na wakati ni uliopita; hakuna maoni ya mfupishaji.
Warning
Makosa ya kawaida katika ufupisho
Practice
Tathmini ya mada
Andika itifaki kamili ya hotuba utakayoitoa mbele ya Meya wa Wilaya, Mkuu wa Shule, walimu, wazazi na wanafunzi.
Andika ukubwa na udogo wa mtu na nyumba, umoja na wingi.
Changanua kitenzi walisomeshwa kwa viambishi vyake.
Nyambua vitenzi kutoka kwa: imara, haraka, tajiri.
Unda nomino ya mtendaji kutoka kwa linda, na kivumishi kutoka kwa tii; kitumie kivumishi hicho na nomino wanafunzi.
Ni sehemu ipi ya hotuba ina wito wa vitendo? Toa mfano kutoka hotuba yoyote ya mada hii.
1. Mheshimiwa Meya wa Wilaya; Mheshimiwa Mkuu wa Shule; walimu; wazazi na walezi; wanafunzi wenzangu; mabibi na mabwana.
2. jitu/majitu, kijitu/vijitu; jumba/majumba, kijumba/vijumba.
3. wa-li-som-esh-w-a: kiima wa-, njeo -li-, mzizi -som-, kutendesha -esh-, kutendwa -w-, kiishio -a.
4. imarisha; harakisha; tajirika au tajirisha.
5. mlinzi; -tiifu: wanafunzi watiifu.
6. Hitimisho. Mfano: «Baba, msaidie mama jikoni wiki hii» (Nyumba moja, mikono yote).
Further reading
Vitabu vya kujisomea (Further reading)
Sources and credits
Mchoro wa sehemu za hotuba, majedwali, hotuba «Elimu ni mbegu ya kesho», ufupisho wa mfano, mazoezi na tathmini: Written by Ganzaa.
