Umuco Nyarwanda
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Umuco Nyarwanda
Lesson 5 of 5
25 min
Mu mico myinshi, umwana ahabwa izina ry'umuryango, akaryitirirwa nk'abavandimwe be bose. Mu muco nyarwanda si ko bimeze: buri mwana ahabwa izina rye bwite, kandi kenshi iryo zina ni interuro yuzuye. Rivuga ukwemera kw'ababyeyi, ibyishimo byabo, ibyifuzo byabo cyangwa ibihe umwana yavukiyemo. Muri iri somo urasoma inkuru y'umuryango witegura kwita umwana izina, maze usesengure amazina y'Ikinyarwanda nk'uko umuhanga mu ndimi abisesengura.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa. Abantu bawuvugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Hari hashize iminsi umunani Uwera abyaye umukobwa. Kuva uruhinja rwavuka, umugabo we Mugabo yari yararuhimbye izina rya «Bella», yumvise mu ndirimbo yakundaga. Ariko nyirakuru w'umwana, Uwimana, yari yaramaze kwanga kuryumva. «Ni izina ryiza,» yaravuze, «ariko ntirivuga ikintu na kimwe ku byatubayeho.»
(2) Ku munsi wo kwita izina, Uwimana abyuka kare. Atekesha ibishyimbo n'imboga, ategura n'ifunguro ry'abana. Saa sita zigeze, abana b'abaturanyi bicara ku birago mu gikari, barya ubunnyano. Barangije, Uwimana arababwira ati: «Ngaho nimwite uyu mwana!» Umwe ati: «Ni Keza!» Undi ati: «Ni Nyiramahoro!» Undi ati: «Ni Gisubizo!» Abantu bakuru baraseka, buri zina rigahabwa amashyi.
(3) Igihe kigeze ngo ababyeyi bavuge izina nyaryo, Mugabo arahaguruka, ariko mbere y'uko avuga, nyina amuhamagara ku ruhande. «Mwana wanjye,» Uwimana aramubwira, «wibuka umwaka ushize? Wari warabuze akazi, umugore wawe arwaye, twese twibaza uko bizagenda. None dore uyu munsi uri hano, ufite akazi, umugore wawe ni muzima, umwana ni muzima. Ibyo ntibikwiye kwibagirana. Izina ni ryo ribika amateka y'urugo.»
(4) Mugabo araceceka akanya. Hanyuma asubira imbere y'abantu, afata umwana mu maboko, ati: «Uyu mwana yitwa Iradukunda. Kuko Imana yatwibutse mu bihe bikomeye, ikaduha ibyishimo. Kandi kubera ko nkunda indirimbo, azitwa na Bella.» Abantu bakoma amashyi, abagore bavuza impundu.
(5) Nimugoroba, Uwera abaza nyirabukwe ati: «Mama, kera mwitaga abana mute?» Uwimana aramusubiza ati: «Iyo umubyeyi yabaga amaze iminsi mu kiriri, umwana yarasohorwaga akitwa izina. Abana b'abaturanyi bararyaga ubunnyano, bakita uruhinja amazina menshi. Ariko izina nyaryo ryatangwaga n'ababyeyi, kandi ryabaga rifite icyo rivuga. Izina ryanjye, Uwimana, rivuga ko ndi uw'Imana: «uw'Imana».»
(6) Uwera amwenyura, yegeka umwana ku gituza. Yibwira ko umunsi umwe, Iradukunda azabaza impamvu yitwa atyo. Kandi icyo gihe, azamubwira inkuru yose.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| uruhinja | umwana ukimara kuvuka |
| ikiriri | igihe umubyeyi umaze kubyara amara mu nzu aruhuka, atarasohoka |
| gusohora umwana | gusohokana uruhinja bwa mbere, mu muhango wo kumwita izina |
| ubunnyano | ifunguro risangirwa n'abana mu muhango wo kwita izina |
| impundu | amajwi y'ibyishimo abagore bavuza mu birori |
| nyirabukwe | nyina w'umugabo w'umugore (cyangwa nyina w'umugore w'umugabo) |
| kwibagirana | kuva mu mitwe y'abantu, kutongera kwibukwa |
1. Kuki Uwimana atashimaga izina «Bella» ryonyine?
2. Vuga ibikorwa bitatu byabaye ku munsi wo kwita izina.
3. Ni ibihe bihe bikomeye umuryango wa Mugabo wari waranyuzemo?
4. Izina «Iradukunda» rifitanye iyihe sano n'ibyo bihe?
5. Ukurikije igika cya 5, kera umuhango wo kwita izina wakorwaga ute?
6. Gusesengura: Mugabo yakemuye ate impaka zari hagati ye na nyina? Ese ni igisubizo cyiza? Kuki?
Definition
Kwita izina ni umuhango wo guha umwana izina, akenshi nyuma y'iminsi mike avutse. Mu muco nyarwanda, wahuzaga umuryango n'abaturanyi, abana bakarya ubunnyano.
Izina bwite ni izina ryihariye umuntu cyangwa ahantu. Mu Kinyarwanda, amazina bwite y'abantu menshi ni amazina-nteruro: interuro yahinwe ikaba ijambo rimwe (Nkundimana ← «nkunda Imana»).
| Ubwoko | Icyo avuga | Ingero n'inyito |
|---|---|---|
| Ay'ukwemera | Imana n'imibanire yayo n'abantu | Habimana (hari Imana), Nsengimana (nsenga Imana), Iradukunda ((Imana) iradukunda) |
| Ay'ishimwe n'ibyishimo | gushima ibyiza umuryango wagize | Ishimwe, Mugisha, Nshimiyimana (nshimiye Imana) |
| Ay'ibihe bikomeye | ingorane cyangwa impungenge ababyeyi baciyemo | Bizimana (bizi Imana: «Imana ni yo izi uko bizagenda») |
| Ay'ibyifuzo n'imico myiza | icyo ababyeyi bifuriza umwana | Ineza, Keza, Umutoni |
Izina-nteruro risesengurwa nk'inshinga itondaguye: indanganshinga, indangagihe, indangacyuzuzo, igicumbi n'umusozo. Itegereze ingero eshatu:
Amategeko abiri y'igenamajwi akunze kugaragara mu mazina:
Umuhango wo kwita izina wakomeje kubaho, n'ubwo imiryango myinshi iwukora mu buryo bushya: hari abongera izina ry'idini cyangwa iry'amahanga ku izina ry'Ikinyarwanda. Uyu muhango kandi wahaye izina ibirori by'igihugu bizwi ku isi: Kwita Izina, aho buri mwaka, kuva mu 2005, Urwego rw'Igihugu rw'Iterambere (RDB) rwita amazina ibyana by'ingagi byavukiye muri Pariki y'Igihugu y'Ibirunga, mu birori bibera i Kinigi mu Karere ka Musanze.
Worked example
Urugero rwa 1: Gusesengura izina «Nsengimana»
Worked example
Urugero rwa 2: Izina rivuga amateka y'umuryango
Ikibazo: Ukoresheje umwandiko, sobanura impamvu izina «Iradukunda» rikwiriye umwana wa Mugabo kurusha «Bella» ryonyine.
Igisubizo gitunganye: (1) Izina «Iradukunda» ni interuro: «(Imana) iradukunda». (2) Rihuye n'ibyo umuryango wanyuzemo: Mugabo yari yarabuze akazi n'umugore we arwaye, none byose byagenze neza (igika cya 3). (3) Bityo izina ribika amateka y'urugo, nk'uko Uwimana abivuga: «Izina ni ryo ribika amateka y'urugo.» (4) «Bella» ni izina ryiza ariko ntiryerekana ibyo bihe. Umwanzuro: «Iradukunda» rifite inyito ijyanye n'inkuru y'umuryango.
Warning
Ntugahimbe inyito y'izina. Hari amazina menshi afite inyito izwi (Habimana, Nsengimana), ariko andi agira inkomoko itazwi neza cyangwa inyito nyinshi. Iyo utazi inyito y'izina, baza nyiraryo cyangwa abakuru, aho kuyihimba.
Kandi ntukandike amazina-nteruro mu magambo atandukanye: ni Nsengimana, si «Nsenga Imana», iyo ari izina ry'umuntu.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'izina-nteruro, utange n'ingero ebyiri.
Sesengura uturemajambo tw'izina «Tuyishime» (tu-yi-shim-e): erekana indanganshinga, indangacyuzuzo, igicumbi n'umusozo, maze utange inyito yaryo.
Ni irihe tegeko ry'igenamajwi rigaragara mu izina «Nkundimana»?
Shyira aya mazina mu bwoko bwayo: Mugisha, Bizimana, Nsengimana, Ineza.
Vuga ibintu bitatu byakorwaga mu muhango wo kwita izina kera.
Ibirori bya Kwita Izina by'ingagi bifitanye iyihe sano n'umuhango wo kwita izina mu muryango?
«Kwita abana amazina y'amahanga gusa bitubya umuco.» Andika igika cy'interuro nka icumi ugaragaza aho uhagaze, ukoresheje ingingo ebyiri n'urugero rumwe.
1. Izina-nteruro ni izina bwite rigizwe n'interuro yahinwe ikaba ijambo rimwe. Ingero: Nsengimana (nsenga Imana), Iradukunda ((Imana) iradukunda), Bizimana (bizi Imana).
2. tu-: indanganshinga («twe»); -yi-: indangacyuzuzo (isimbura «Imana»); -shim-: igicumbi (gushima); -e: umusozo w'icyifuzo. Inyito: «tuyishime» = «reka dushime Imana».
3. Iyungana ry'inyajwi: -a ya nkunda ivaho imbere ya I- ya Imana.
4. Mugisha: ay'ishimwe n'ibyishimo; Bizimana: ay'ibihe bikomeye; Nsengimana: ay'ukwemera; Ineza: ay'ibyifuzo n'imico myiza.
5. Umubyeyi yasohokaga mu kiriri n'umwana; abana b'abaturanyi bararyaga ubunnyano bakita umwana amazina menshi; ababyeyi bagatanga izina nyaryo rifite icyo rivuga.
6. Ibirori bya Kwita Izina byatiye uyu muhango n'izina ryawo: nk'uko umuryango wakira umwana umuha izina, igihugu cyakira ibyana by'ingagi kibiha amazina, bikagaragaza agaciro gihaye ingagi n'umuco wacyo.
7. Ibisubizo biratandukana. Bisuzumwa hakurikijwe: igitekerezo kigaragara mu ntangiriro; ingingo ebyiri zisobanuwe (urugero: izina ry'Ikinyarwanda ribika amateka n'inyito; amazina y'amahanga si mabi iyo ari ayongerwaho); urugero (nk'urwa Iradukunda Bella); umwanzuro.
Ibyo kwibuka
Further reading
Ibitabo byo gusoma
Sources and credits
Umwandiko «Izina ry'umwuzukuru», imbonerahamwe, igishushanyo cy'uturemajambo (SVG), ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ifoto: Kurya ubunnyano, Didieric0508, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Ifoto: Mountain Gorilla statues at Kwita Izina grounds Kinigi Rwanda, Happy Gentille, Wikimedia Commons, CC0 1.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
