Umuco Nyarwanda
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Umuco Nyarwanda
Lesson 2 of 5
25 min
Interuro «U Rwanda ni igihugu kinini gifite imisozi myinshi» itanga amakuru. Umusizi we ati: «Rugari rw'imisozi itabarika». Amakuru ni amwe, ariko iya kabiri irumvikana nk'indirimbo, igatera ishema, kandi ifatwa mu mutwe vuba. Itandukaniro riri hagati yazo ni ryo isomo ry'uyu munsi: iminozanganzo, ari yo buhanga umusizi akoresha anonosora igihangano.
Igisigo cyahimbwe na Ganzaa, cyigana uburyo bw'ibisigo nyabami. Si igisigo cya kera. Nkundimana ni izina ry'umuyobozi utekerezwa.
Igitero cya 1
Ndaje ngutake, Rwanda rwa Gasabo,
Rugari rw'imisozi itabarika,
Aho inka zikamirwa ku mpinga,
Amasaka akerera mu mibande.
Igitero cya 2
Ingoma yawe imeze nk'umuvumu washoreye kera:
Imizi yawo yinjiye mu rutare,
Amashami yawo akwira impande zose,
Uwugamye ntiyicwa n'izuba ry'icyi.
Igitero cya 3
Abakuremye bakuremye mu butwari,
Abakureze bakureze mu bupfura,
Abakuraze bakuraze ubumwe,
Natwe ntituzakuraga inzigo.
Igitero cya 4
Ndataka uwakunze Rurema akaturagira,
Ijwi rye ryumvikanye mu misozi igihumbi,
Rikangura n'inyoni zitarabyuka,
Ingabo ze ziba urukuta rw'igihugu.
| Ijambo | Icyo risobanura mu gisigo |
|---|---|
| gutaka | gusingiza, kuvuga ibigwi by'umuntu cyangwa by'ikintu |
| Gasabo | izina ry'ahantu rikoreshwa mu mvugo y'ubusizi «Rwanda rwa Gasabo» |
| imibande | ahantu hagufi hagati y'imisozi |
| gushora (imizi) | kwinjiza imizi kure mu butaka |
| kugama | kwikinga izuba cyangwa imvura munsi y'ikintu |
| kuraga | gusigira abazakurikira umurage |
| inzigo | urwango rumara igihe kirekire hagati y'imiryango |
| Rurema | izina ry'Imana, «uwaremye ibintu byose» |
1. Ni iki umusizi avuga ku miterere y'u Rwanda mu gitero cya mbere?
2. Mu gitero cya kabiri, ingoma igereranywa n'iki? Ni iki cyerekana ko ikomeye?
3. Ni ibiki abasekuru basigiye igihugu nk'uko igitero cya gatatu kibivuga? Umusizi yiyemeza iki?
4. Mu gitero cya kane, ingabo zihwanishwa n'iki?
Definition
Iminozanganzo ni uburyo umuhanzi anonosora igihangano cye kugira ngo kigire ubwiza, ingufu n'injyana. Mu busizi, iminozanganzo y'ingenzi ni injyana, imizimizo n'imigoronzoranganzo.
Injyana ni uburyo amajwi, amagambo n'imikarago bikurikirana mu buryo bwisubiramo, bigaha igisigo umudiho iyo kivugwa.
Imizimizo ni uburyo bwo kuvuga umuntu, ahantu cyangwa ikintu utabivuze mu izina, ukoresheje amagambo bifitanyeho isano mu nyito, mu majwi cyangwa mu biranga.
Imigoronzoranganzo ni imvugo umuhanzi akoresha agoronzora amagambo kugira ngo atange ishusho: igereranya, ihwanisha, ikabya n'izindi.
Mu Kinyarwanda, injyana y'igisigo ntiva ku mpera z'imikarago gusa. Iva ahanini kuri ibi:
Umusizi w'ibwami yakundaga kuvuga izina atarivuze. Dore inzira eshatu ashobora kuzimizamo:
| Inzira | Uko ikora | Urugero (rwahimbwe na Ganzaa) |
|---|---|---|
| Hakoreshejwe impuzanyito | asimbuza ibice by'izina amagambo afite inyito imwe na byo | «uwakunze Rurema» → Nkund-imana: Imana isimburwa na Rurema, nkunda igasimburwa na uwakunze |
| Hakoreshejwe impuzamajwi | akoresha ijambo rifite amajwi asa n'ay'izina, nubwo inyito itandukanye | kuvuga ahitwa Kibuye akoresheje ijambo ibuye: «ku ibuye ry'ikiyaga» |
| Hakoreshejwe ikiranga | avuga ikintu kiranga uwo ashaka kuvuga, aho kumuvuga izina | «uwo ijwi rye rikangura n'inyoni» aho kuvuga izina ry'umuyobozi |
Imizimizo isaba uwumva ubwenge: agomba kumenya ururimi, amazina n'amateka kugira ngo afindure ibihishwe. Ni yo mpamvu ibisigo nyabami byari umukino w'ubwenge hagati y'umusizi n'abamwumva.
| Umugoronzoranganzo | Inshoza | Urugero mu gisigo |
|---|---|---|
| Igereranya | kugereranya ibintu bibiri ukoresheje ijambo nka nka, nk', -meze nka | «Ingoma yawe imeze nk'umuvumu» |
| Ihwanisha | kwita ikintu irindi zina ry'ikindi, nta jambo rigereranya | «Ingabo ze ziba urukuta rw'igihugu» |
| Ikabya | kurenza urugero ku bushake kugira ngo ushimangire | «Ijwi rye ryumvikanye mu misozi igihumbi, rikangura n'inyoni» |
| Amagambo y'ibwami n'aya kera | imvugo yihariye y'ibwami cyangwa amagambo atagikoreshwa kenshi | «Ndaje ngutake», kwima, gutanga |
Worked example
Urugero rwa 1: Gusesengura injyana y'igitero cya 3
Worked example
Urugero rwa 2: Gufindura imizimizo
Ikibazo: Umusizi ati «abo Rurema yarokoye». Ni irihe zina yaba yazimije?
Warning
Ntukarangize ku izina ry'umunozanganzo. «Hari isubirajambo» ntihagije. Igisubizo cyuzuye gifite ibice bitatu: umunozanganzo + urugero mu mwandiko + icyo umara (ubutumwa, ishusho cyangwa injyana).
Kandi ntukitiranye igereranya («imeze nk'umuvumu») n'ihwanisha («ziba urukuta»): igereranya rifite ijambo rigereranya, ihwanisha ntaryo.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'iminozanganzo, uvuge n'amoko yayo atatu.
Muri iyi mikarago, erekana umugoronzoranganzo ukoreshejwe: (a) «Umutima we ni urutare» (b) «Yarize amarira yuzura ikiyaga» (c) «Amaso ye arabengerana nk'inyenyeri».
Shaka isubirajwi mu mukarago «Aho inka zikamirwa ku mpinga». Ni irihe jwi rigaruka?
Umusizi ati «uvuga ko Rurema ariho». Ni irihe zina yaba yazimije? Sobanura uko wabibonye.
Kuki imizimizo yatumaga igisigo nyabami kigorana ku muntu utazi amateka?
Andika igitero cy'imikarago ine ku ishuri ryawe, gikoresha isubirajambo, igereranya rimwe n'ikabya rimwe. Erekana buri munozanganzo n'icyo umara.
1. Iminozanganzo ni uburyo umuhanzi anonosora igihangano kugira ngo kigire ubwiza, ingufu n'injyana. Amoko: injyana, imizimizo, imigoronzoranganzo.
2. (a) ihwanisha (nta jambo rigereranya); (b) ikabya (amarira ntiyakuzura ikiyaga); (c) igereranya (nk'inyenyeri).
3. Ijwi k rigaruka: inka, zikamirwa, ku; n'ijwi m muri zikamirwa, mpinga.
4. Habimana. Rurema ni impuzanyito ya Imana, naho «ariho» bivuga «hari, habaho». Izina Ha-bi-Imana risobanura «hari Imana». Ni imizimizo hakoreshejwe impuzanyito.
5. Kuko imizimizo ihisha amazina y'abantu n'ahantu inyuma y'amagambo afite inyito cyangwa amajwi asa na yo; utazi ayo mazina n'amateka ntabasha gufindura uwo umusizi avuga.
6. Ibisubizo biratandukana. Bisuzumwa hakurikijwe: imikarago ine ifite injyana; isubirajambo rigaragara; igereranya rifite «nka/nk'»; ikabya ryumvikana; buri munozanganzo werekanywe n'icyo umara.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Igisigo «Rwanda rwa Gasabo», imbonerahamwe, igishushanyo cy'iminozanganzo (SVG), ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
