Umuco Nyarwanda
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Umuco Nyarwanda
Lesson 4 of 5
25 min
Mbere y'uko amateka yandikwa mu bitabo, yabarirwaga ku ziko, mu bitaramo, abakuru bakayatekerereza abato. Izo nkuru z'abami, iz'intambara n'iz'intwari zitwa ibitekerezo. Muri iri somo urasoma igitekerezo cy'igitero, uvumbure imihango yagikikizaga, kandi wige gutandukanya igitekerezo n'izindi nkuru za kera.
Igitekerezo cyahimbwe na Ganzaa, cyigana uburyo bw'ibitekerezo by'ibitero. Abantu n'ahantu bivugwamo ni ibyo gutekerezwa.
(1) Kera, ku ngoma y'umwami umwe wo hambere, abanyazi baturukaga hakurya y'umugezi bakajya banyaga inka z'abaturage bo ku mupaka. Umutware w'ako karere, Bagaza, yohereza intumwa ibwami. Umwami amaze kumva ibyabaye, ategeka ko hategurwa igitero cyo kurinda umupaka.
(2) Ingabo zirahamagarwa. Mu ntore zitabye harimo Rwemera, umusore wari umaze imyaka itatu atozwa kurasa, gusimbuka no kwihangana. Abapfumu baraguza, bahitamo umunsi n'inzira igitero kizanyuramo. Abagore bategura impamba, abasore bakarisha amacumu.
(3) Mu ijoro ribanziriza urugendo, Bagaza ahamagara Rwemera aramubaza ati: «Mwana wanjye, uragiye gushaka iki?» Rwemera aramusubiza yishimye ati: «Ngiye gucyura inka nyinshi kurusha bagenzi banjye, kugira ngo icyivugo cyanjye kizasumbe ibindi.» Bagaza aramwitegereza, aramubwira ati: «Intwari ntibarirwa ku nka icyura. Ibarirwa ku bantu irinda.»
(4) Bukeye, ingabo zigera ku mugezi mu museke. Abanyazi babonye ko bagoswe, barahunga, basiga inka bari banyaze. Rwemera abona imikumbi itatanye ku nkombe, yibuka icyivugo yarotaga. Ariko mu kanya gato yumva umuntu utaka: mugenzi we Kamali yari yakomeretse ku kuguru, maze amazi akamutwara. Rwemera ajugunya icumu, yiroha mu mugezi, amukurura ku mugongo kugeza ku nkombe.
(5) Bageze ibwami, intore zitonda imbere y'umwami, buri wese yivuga ibyo yakoze. Abenshi bari bacyuye inka. Rwemera nta n'imwe yari afite; atinya kwivuga. Bagaza amukoza ku rutugu ati: «Ivuge ukuri kwawe.» Rwemera arahaguruka, arivuga ati:
Ndi Rwemera rwa Gacinya,
Umuhungu utarambirwa n'urugendo!
Nageze ku mugezi abanyazi bahunga,
Inka zikwira imbere yanjye ndazireka,
Nterura mugenzi wari utwawe n'amazi,
Mugarura mu ngabo ari muzima.
Ni jye Rwemera: abo ndinda ni bo bigwi byanjye!
(6) Ibwami haba agahinda gato, hakurikiraho impundu. Umwami amugabira inka, maze avuga ati: «Uwarinze mugenzi we yarinze ingoma.» Bucyeye, ingabo zibuka abaguye ku rugamba, maze buri wese asubira iwe. Abakuru bo muri ako karere batekerereza abana iki gitekerezo, kugira ngo bamenye ko ubutwari nyakuri ari ukurinda abandi.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| umunyazi (abanyazi) | umuntu utera abandi akabatwara ibyabo ku ngufu, cyane cyane inka |
| igitero | urugendo rw'ingabo zigiye kurwana cyangwa kurinda igihugu |
| kuraguza | kubaza umupfumu ngo ahanure uko ibintu bizagenda |
| impamba | ibyo kurya umuntu yitwaza ku rugendo |
| iminyago | ibintu bifashwe ku banzi nyuma y'urugamba |
| kwivuga | kuvuga icyivugo: kwisingiza uvuga ibigwi byawe |
| kugabira | guha umuntu inka nk'ingororano cyangwa ikimenyetso cy'ubucuti |
| ibigwi | ibikorwa by'ubutwari umuntu azwiho |
1. Ni iki cyateye igitero? Ni nde wategetse ko gitegurwa?
2. Vuga ibikorwa bitatu byakozwe mbere y'uko ingabo zigenda.
3. Rwemera yari agiye ku rugamba ashaka iki? Bagaza yamusubije iki?
4. Ni iki Rwemera yakoze ku mugezi, kandi ni iki yaretse kubera icyo gikorwa?
5. Kuki Rwemera yatinye kwivuga ibwami?
6. Sobanura amagambo y'umwami: «Uwarinze mugenzi we yarinze ingoma.»
7. Gusesengura: Ni gute icyivugo cya Rwemera gitandukanye n'ibyo yari yarose mu gika cya 3?
Definition
Igitekerezo ni inkuru y'amateka ibarwa nk'iyabayeho koko, ivuga ibyabaye ku bami, ku ntwari, ku ntambara cyangwa ku mihango, ikavugwa mu nteruro zisanzwe.
Ibitekerezo nyabami ni ibitekerezo bivuga ingoma n'abami: uko bimye, ibyo bakoze, intambara zabaye ku ngoma zabo n'imihango yazo.
Icyivugo (ibyivugo) ni igihangano gito intore cyangwa umurwanyi avuga yisingiza, avuga izina rye, umuryango we n'ibigwi bye.
Dukurikije icyo byibandaho, ibitekerezo nyabami bishobora gutondekwa gutya:
| Ubwoko | Icyo bivuga |
|---|---|
| Ibitekerezo by'ingoma | uko abami bimye, uko basimburanye, ibyo bakoze mu buyobozi bwabo |
| Ibitekerezo by'ibitero | intambara n'ibitero: imyiteguro, imirwano n'ibyakurikiyeho |
| Ibitekerezo by'imihango | imihango y'ingoma n'inkomoko yayo |
| Ibitekerezo by'intwari | abantu bitangiye igihugu cyangwa bagaragaje ubutwari bwihariye |
Ibitekerezo by'ibitero bikunze kwerekana ko intambara itari imirwano gusa: yari ikikijwe n'imihango, kuva ku myiteguro kugera ku gutaha.
| Ingingo | Igitekerezo | Umugani muremure | Insigamigani |
|---|---|---|---|
| Ishingiro | amateka abwirwa nk'ukuri | ibihimbano bizwi ko atari ukuri | imvugo ngufi ikomoka ku byabaye |
| Intangiriro | «Ku ngoma ya…» | «Kera habayeho…» | «Uyu mugani bawuca iyo…» |
| Abakinankuru | abami, intwari, ingabo | abantu, inyamaswa, ibisimba by'ibitangaza | umuntu cyangwa ikintu cyasize umugani |
| Intego | kubika amateka no kwigisha indangagaciro | kwigisha no gushimisha | gutanga inama mu magambo make |
Worked example
Urugero rwa 1: Gushyira ibyabaye mu bihe by'igitero
Umwanzuro: umwanditsi yubahirije imiterere y'igitekerezo cy'igitero; impinduka iri mu gika cya 4, aho igikorwa cy'ubutwari kitari ugucyura iminyago.
Worked example
Urugero rwa 2: Gusesengura icyivugo cya Rwemera
Warning
Igitekerezo si igitabo cy'amateka. Gishobora kuba gifite ukuri, ariko kikavangamo ikabya cyangwa ibitangaza. Mu isesengura, vuga icyo gitwigisha ku muco n'indangagaciro; mu mateka, kigereranywe n'izindi soko.
Kandi ntukibagirwe: iki gitekerezo cya Rwemera cyahimbwe na Ganzaa. Ntukakivuge nk'amateka y'ukuri.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'igitekerezo n'iy'ibitekerezo nyabami.
Vuga uturango dutatu tw'ibitekerezo nyabami, buri kamwe ugatangira urugero mu mwandiko.
Shyira ibi bikorwa mu gihe cy'igitero gikwiye: (a) kugabirwa; (b) kuraguza; (c) kurinda mugenzi wakomeretse; (d) gutegura impamba; (e) kwibuka abaguye.
Erekana ubwoko bw'iyi nkuru: (a) «Kera habayeho urukwavu n'impyisi…» (b) «Ku ngoma ya Kigeli IV Rwabugiri, ingabo z'u Rwanda zateye…» (c) «Uyu mugani bawuca iyo umuntu…»
Andika icyivugo cy'imikarago itanu cy'umunyeshuri wakoze igikorwa cy'ubutwari mu ishuri (urugero: yahagaritse urugomo, yafashije mugenzi we). Gikurikize imiterere y'icyivugo.
«Ibitekerezo nyabami ni amateka nyayo, nta kindi.» Jora iyo mvugo mu nteruro esheshatu.
1. Igitekerezo ni inkuru y'amateka ibarwa nk'iyabayeho koko, ivuga abami, intwari, intambara n'imihango, mu nteruro zisanzwe. Ibitekerezo nyabami ni ibivuga ingoma n'abami.
2. Urugero: ni inkuru mu nteruro zisanzwe irimo icyivugo (igika cya 5); ishyira ibyabaye mu gihe cy'ingoma («ku ngoma y'umwami umwe wo hambere»); irimo amazina bwite (Bagaza, Rwemera, Kamali); yigisha indangagaciro (ubutwari bwo kurinda abandi).
3. Mbere: (b), (d). Ku rugamba: (c). Nyuma: (a), (e).
4. (a) umugani muremure; (b) igitekerezo nyabami; (c) inkomoko y'insigamigani.
5. Ibisubizo biratandukana. Bisuzumwa hakurikijwe: izina n'umuryango mu ntangiriro; ibikorwa mu ngenga ya mbere no mu gihe cyashize; umwanzuro usubiramo izina; isubirajambo cyangwa injyana.
6. Igisubizo cyiza: ibitekerezo bibika amateka koko (amazina y'abami, intambara zabaye), ariko byabarwaga mu kanwa igihe kirekire; bishobora kuvangamo ikabya, ibitangaza n'ishyaka ry'ingoma. Ni isoko y'ingenzi, ariko igomba kugereranywa n'izindi soko.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Igitekerezo «Igitero cyo ku mugezi», icyivugo cya Rwemera, imbonerahamwe, igishushanyo cy'imihango y'igitero (SVG), ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ifoto: Intore zihamiriza, Inyarwanda, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.
