Gukunda Umurimo
Primary 6 · Kinyarwanda
Gukunda Umurimo
Lesson 5 of 6
20 min
Let's begin
Iyo ababyeyi bawe baza kugusigira umurage, wahitamo iki: zahabu, igitaka cyangwa amase y'inka? Abahungu batatu ba Hirwa bahuye n'icyo kibazo. Igisubizo cyabo kizagutangaza!
Nyuma y'inkuru, uziga imigereka: amagambo asobanura uko, aho, igihe cyangwa inshuro igikorwa gikorwamo.
Kera habayeho umusaza witwaga Hirwa, wabanaga n'abahungu be batatu. Hirwa yifuzaga ko abana be bazaba abakire nyuma y'urupfu rwe, nuko abategurira udusanduku dutatu.
Umunsi umwe, Hirwa yagiye ku muturanyi we Habimana, aramubwira ati: “Ndifuza ko abahungu banjye bazaba abakire. Nateguye udusanduku dutatu; uzatubahe maze gupfa.”
Hirwa amaze gupfa, Habimana ahamagara abo bahungu arababwira ati: “So yampaye utu dusanduku mbere y'uko apfa. Buri wese nafate akanditseho izina rye.”
Abahungu bafungura udusanduku. Aka mbere karimo zahabu. Aka kabiri karimo igitaka. Aka gatatu karimo amase y'inka.
Uwabonye zahabu arishima cyane, naho bene se bombi barababara, batangira gutongana.
Habimana arababwira ati: “Ntimugatongane, muri abavandimwe. Reka tujye kugisha inama umusaza w'inararibonye.”
Bageze kuri uwo musaza, baramusuhuza, Habimana amutekerereza iby'utwo dusanduku. Umusaza arabatega amatwi, hanyuma aravuga buhoro ati: “So yari afite impamvu. Wowe wabonye zahabu, yashakaga ko uzaba umucuruzi. Wowe wabonye igitaka, yashakaga ko uzaba umuhinzi. Naho wowe wasanzemo amase, yashakaga ko uzaba umworozi. So yifuzaga ko buri wese akora umwuga ujyanye n'impano ye.”
Abahungu uko ari batatu barumva, baratuza, basubira imuhira. Kuva ubwo, buri wese yakoze umwuga we ashishikaye, bose barakungahara.
Ku ikubitiro, abahungu babiri bibwiye ko barenganyijwe, kuko zahabu isa n'aho ifite agaciro kurusha igitaka n'amase. Ariko umusaza yaberetse ko buri gasanduku kari igikoresho cy'umwuga: zahabu ni igishoro cy'umucuruzi, igitaka ni isoko y'umuhinzi, amase ni ifumbire n'ikimenyetso cy'amatungo y'umworozi. Umurage nyawo ni umurimo: ntacyo zahabu yamarira udakora, kandi igitaka gikungahaza ugihinga.
Umugereka ni ijambo ryuzuza inshinga, rigasobanura uko igikorwa gikorwa, aho gikorerwa, igihe gikorewe cyangwa inshuro gikozwe. Kugira ngo uwubone, baza inshinga ikibazo.
| Ubwoko | Ikibazo ubaza | Ingero z'imigereka | Interuro |
|---|---|---|---|
| Umugereka w'uburyo | gute? (-te?) | buhoro, vuba, neza, cyane, nabi | Umusaza yavuze buhoro. |
| Umugereka w'ahantu | he? | hano, hariya, imbere, inyuma, hakurya, imuhira | Basubira imuhira. |
| Umugereka w'igihe | ryari? | ejo, uyu munsi, kare, kera, ubu, nyuma | Kera habayeho umusaza. |
| Umugereka w'inshuro | kangahe? | rimwe, kabiri, gatatu, kenshi | Yabisubiyemo kabiri. |
Urugero rw'interuro irimo imigereka itatu: “Ejo, umuhinzi yahinze cyane hakurya y'umugezi.” (Ejo: igihe; cyane: uburyo; hakurya: ahantu.)
Tip
Uburyo bwo kwibuka: baza inshinga ibibazo bine: GUTE? HE? RYARI? KANGAHE? Ijambo ribisubiza ni umugereka.
A. Garagaza umugereka n'ubwoko bwawo.
Igisubizo: buhoro, umugereka w'uburyo.
Igisubizo: imuhira, umugereka w'ahantu.
Igisubizo: kera, umugereka w'igihe.
Igisubizo: kabiri, umugereka w'inshuro.
Uzuza umugereka ukwiye: “Umuhinzi yabyutse ___, ajya mu murima.”
Igisubizo gishoboka: kare.
Ikibazo ku mwandiko: Umuhungu wasanze igitaka yari agenewe kuba iki?
Igisubizo: Umuhinzi.
D. Gushushanya no kwandika: Shushanya igice cy'inkuru cyagushimishije kurusha ibindi (urugero: gufungura udusanduku). Munsi y'igishushanyo, andika interuro enye zigisobanura, ukoreshe nibura umugereka umwe wa buri bwoko. Werekane bagenzi bawe ibyo wakoze.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Inkuru: Udusanduku dutatu tw'ubukire, yanditswe na ሰለሙን na ተኹሉ ይግዛው, yashyizwe mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana. Yatangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2018), ku ruhushya rwa CC BY 4.0. Yahinduwemo bike na Ganzaa: imyandikire n'amagambo bimwe byaranonosowe.
Inyigisho, ibisobanuro n'imyitozo biri muri iri somo: Byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Huza ibyari muri buri gasanduku n'umwuga Hirwa yifurizaga umuhungu wakabonye.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.
